Các bài tập cho trẻ chậm nói tại nhà không nhất thiết phải được tổ chức như một “giờ học” cố định. Với trẻ nhỏ, những cơ hội phát triển ngôn ngữ hiệu quả thường xuất hiện ngay trong lúc chơi, ăn uống, tắm rửa, đọc sách hoặc cùng cha mẹ thực hiện các hoạt động hằng ngày.
Điều quan trọng không phải là yêu cầu trẻ lặp lại thật nhiều, mà là tạo ra môi trường giao tiếp tự nhiên để trẻ muốn tương tác, hiểu lời nói và chủ động sử dụng âm thanh, cử chỉ hoặc từ ngữ. Dưới đây là 10 bài tập đơn giản mà phụ huynh có thể linh hoạt áp dụng tại nhà dựa trên khả năng hiện tại và sở thích của trẻ.

10 bài tập cho trẻ chậm nói tại nhà
1. Bài tập bắt chước hành động và âm thanh
Mục tiêu: Phát triển khả năng chú ý, bắt chước và luân phiên trong giao tiếp.
Cha mẹ chọn những hành động đơn giản như vỗ tay, gõ bàn, giơ tay, lắc đầu, đẩy xe hoặc cho búp bê ăn. Người lớn thực hiện trước, sau đó chờ trẻ bắt chước. Khi trẻ đã quen với hành động, có thể kết hợp thêm âm thanh hoặc từ ngắn.
Ví dụ:
- Đẩy xe và nói: “Brừm brừm”.
- Cho xe dừng lại và nói: “Dừng”.
- Làm con mèo đi và nói: “Meo meo”.
- Gõ trống và nói: “Tùng tùng”.
- Làm đồ vật rơi và nói: “Rơi rồi”.
Nên bắt đầu từ hành động trẻ đã biết hoặc âm thanh trẻ dễ tạo ra. Không cần yêu cầu trẻ phát âm tròn vành ngay từ đầu. Mục tiêu trước tiên là giúp trẻ hiểu rằng hành động, âm thanh và lời nói có thể được dùng để tương tác với người khác.

2. Trò chơi chuyền bóng luân phiên
Mục tiêu: Giúp trẻ hiểu lượt giao tiếp và tăng khả năng chờ đợi, phản hồi.
Cha mẹ ngồi đối diện hoặc chếch bên cạnh trẻ, lăn bóng về phía trẻ và nói: “Bóng tới”. Khi trẻ nhận bóng, người lớn đưa tay ra và nói: “Đến lượt mẹ” hoặc “Cho mẹ”.
Có thể lặp lại các từ:
- “Lăn bóng.”
- “Bóng tới.”
- “Tới con.”
- “Tới mẹ.”
- “Nhanh quá.”
- “Lại nào.”
Ngoài bóng, gia đình có thể chơi luân phiên bằng xe đồ chơi, khối xếp hình, thả vòng hoặc bỏ đồ vật vào hộp. Trẻ chưa nói vẫn có thể tham gia bằng cách nhìn, đưa đồ vật hoặc thực hiện hành động đến lượt.
3. Bài tập lựa chọn giữa hai đồ vật
Mục tiêu: Khuyến khích trẻ thể hiện nhu cầu và học từ chỉ đồ vật, màu sắc hoặc hoạt động.
Cha mẹ đưa ra hai lựa chọn mà trẻ đều có thể sử dụng, chẳng hạn:
- “Con muốn bóng hay xe?”
- “Uống nước hay sữa?”
- “Áo xanh hay áo vàng?”
- “Vẽ hay xếp hình?”
Khi hỏi, cha mẹ có thể đưa từng món lên và gọi tên rõ ràng. Sau đó dừng lại để trẻ nhìn, chỉ tay, với lấy hoặc nói. Nếu trẻ chỉ vào xe, người lớn có thể xác nhận: “Con chọn xe” hoặc “Con muốn xe”.
Không nên sử dụng cách này để cố tình giữ lại thức ăn, nước uống hoặc nhu cầu thiết yếu nhằm ép trẻ phải nói. Mục tiêu là tạo cơ hội giao tiếp tích cực, không làm trẻ căng thẳng hoặc khóc mới được đáp ứng.
4. Trò chơi “Sẵn sàng – chuẩn bị – đi”
Mục tiêu: Khuyến khích trẻ chủ động phát âm, dùng cử chỉ hoặc hoàn thành phần còn thiếu trong một chuỗi quen thuộc.
Cha mẹ sử dụng trò chơi có kết quả hấp dẫn như đẩy xe xuống dốc, thả bóng, mở hộp đồ chơi hoặc chơi xích đu. Trước khi thực hiện, người lớn nói:
“Sẵn sàng… chuẩn bị…”
Sau đó dừng lại và chờ trẻ phản hồi. Trẻ có thể nhìn, cười, nhún người, phát âm hoặc nói “đi”. Khi trẻ có bất kỳ tín hiệu giao tiếp nào, cha mẹ lập tức hoàn thành hoạt động và nói: “Đi!”.
Khi trẻ đã quen, có thể tạo những khoảng dừng trong các câu, bài hát hoặc hoạt động quen thuộc khác. Việc chờ đợi giúp trẻ có cơ hội chủ động tham gia thay vì chỉ nghe người lớn nói liên tục.
5. Trò chơi chiếc túi bí mật
Mục tiêu: Tăng vốn từ và khả năng liên kết từ ngữ với đồ vật thật.
Cha mẹ chuẩn bị một túi vải hoặc hộp kín, bên trong có khoảng 5–7 đồ vật quen thuộc như quả bóng, chiếc thìa, ô tô, con vật đồ chơi, bàn chải hoặc chiếc cốc.
Cho trẻ lần lượt lấy từng món ra. Người lớn gọi tên và mô tả bằng câu ngắn:
- “Quả bóng.”
- “Bóng tròn.”
- “Lăn bóng.”
- “Con mèo.”
- “Mèo kêu meo.”
- “Cái thìa.”
- “Thìa để ăn.”
Với trẻ chưa nói, cha mẹ có thể yêu cầu trẻ tìm hoặc đưa đúng món đồ: “Con đưa mẹ quả bóng”. Với trẻ đã nói từ đơn, người lớn có thể mở rộng thành cụm hai hoặc ba từ.
Nên thay đổi đồ vật theo từng chủ đề như đồ dùng ăn uống, con vật, phương tiện, quần áo hoặc đồ dùng trong nhà để trẻ học từ trong nhiều nhóm nghĩa khác nhau.
6. Bài tập nối dài phát ngôn của trẻ
Mục tiêu: Giúp trẻ nghe và học mẫu câu dài hơn dựa trên điều trẻ đã biết.
Khi trẻ nói một từ hoặc một câu ngắn, cha mẹ không cần sửa trực tiếp mà có thể nhắc lại đúng và mở rộng thêm một đến hai từ.
Ví dụ:
- Trẻ nói: “Xe.”
Cha mẹ nói: “Xe đỏ” hoặc “Xe chạy”. - Trẻ nói: “Mèo ngủ.”
Cha mẹ nói: “Mèo đang ngủ”. - Trẻ nói: “Ăn bánh.”
Cha mẹ nói: “Con muốn ăn bánh”. - Trẻ nói chưa rõ: “Nữa na.”
Cha mẹ nói: “Con muốn thêm chuối”.
Không cần bắt trẻ lặp lại toàn bộ câu vừa được mở rộng. Việc nghe mẫu đúng, ngắn và phù hợp với tình huống nhiều lần sẽ giúp trẻ dần hình thành cách diễn đạt mới.
7. Đọc sách tranh theo cách tương tác
Mục tiêu: Phát triển vốn từ, khả năng hiểu lời, chú ý chung và kỹ năng kể lại.
Cha mẹ nên chọn sách có hình lớn, ít chi tiết, nội dung gần gũi và phù hợp với sở thích của trẻ. Không nhất thiết phải đọc toàn bộ phần chữ trên mỗi trang. Thay vào đó, hãy quan sát điều trẻ đang nhìn rồi bình luận bằng câu ngắn.
Ví dụ:
- “Con chó.”
- “Chó đang chạy.”
- “Bạn nhỏ buồn.”
- “Ô tô màu đỏ.”
- “Gấu ở đâu?”
- “Con nghĩ chuyện gì xảy ra tiếp theo?”
Với trẻ chưa nói, cha mẹ có thể yêu cầu trẻ chỉ vào hình hoặc chọn giữa hai đáp án. Với trẻ đã nói, hãy khuyến khích trẻ bổ sung từ, mô tả hành động hoặc kể lại một chi tiết.
Tránh biến giờ đọc sách thành buổi kiểm tra bằng cách hỏi liên tục: “Đây là gì?”, “Màu gì?”, “Con gì?”, “Nói đi”. Nên xen kẽ giữa bình luận, chờ đợi, làm mẫu và đặt câu hỏi.

8. Hát và vận động theo bài hát
Mục tiêu: Giúp trẻ ghi nhớ từ, nhịp điệu lời nói và chuỗi hành động.
Chọn những bài hát ngắn, có nhiều từ lặp lại và động tác minh họa. Cha mẹ vừa hát vừa vỗ tay, chỉ vào bộ phận cơ thể hoặc thực hiện động tác tương ứng.
Sau khi trẻ đã quen, người lớn có thể dừng trước một từ dễ đoán để trẻ điền tiếp bằng âm thanh, từ hoặc hành động.
Ví dụ:
- Hát đến đoạn “Một con vịt xòe ra hai cái…” rồi dừng lại.
- Đếm “Một, hai, ba…” rồi chờ trẻ nói hoặc ra hiệu tiếp tục.
- Hát bài về các bộ phận cơ thể và cùng trẻ chỉ vào đầu, vai, chân, tay.
Nếu trẻ chưa thể nói, việc trẻ thực hiện đúng động tác, nhìn sang cha mẹ hoặc tạo ra âm thanh cũng là một phản hồi cần được ghi nhận.
9. Chơi đóng vai theo tình huống quen thuộc
Mục tiêu: Phát triển ngôn ngữ chức năng, khả năng kết hợp từ và kỹ năng giao tiếp xã hội.
Gia đình có thể sử dụng búp bê, thú bông, bộ đồ nấu ăn, xe hoặc những vật dụng an toàn trong nhà để tạo tình huống đóng vai.
Một số chủ đề đơn giản:
- Cho búp bê ăn.
- Tắm và thay đồ cho thú bông.
- Đưa ô tô đi sửa.
- Đi siêu thị mua đồ.
- Khám bệnh cho gấu.
- Nấu ăn và mời mọi người cùng ăn.
Trong lúc chơi, cha mẹ làm mẫu những câu ngắn có thể dùng trong đời sống:
- “Bé đói rồi.”
- “Ăn cơm nhé.”
- “Xe bị hư.”
- “Con muốn mua táo.”
- “Gấu đau bụng.”
- “Mời mẹ ăn.”
Không cần điều khiển toàn bộ trò chơi. Hãy quan sát ý tưởng của trẻ, tham gia và thêm lời nói vào đúng tình huống trẻ đang tạo ra.
10. Trò chơi làm theo hướng dẫn và tìm đồ vật
Mục tiêu: Phát triển khả năng hiểu lời và thực hiện yêu cầu.
Bắt đầu bằng những yêu cầu một bước, ngắn và gắn với đồ vật quen thuộc:
- “Lấy bóng.”
- “Đưa mẹ xe.”
- “Đóng cửa.”
- “Bỏ thìa vào hộp.”
- “Chỉ cái mũ.”
Nếu trẻ chưa hiểu, cha mẹ có thể kết hợp cử chỉ hoặc làm mẫu. Khi trẻ thực hiện được yêu cầu một bước ổn định, có thể tăng dần thành hai bước:
- “Lấy xe rồi đưa mẹ.”
- “Nhặt bóng và bỏ vào rổ.”
- “Lấy dép rồi mang cho ba.”
Có thể biến hoạt động thành trò “đi tìm kho báu” bằng cách giấu một vài đồ vật quen thuộc trong phòng và đưa ra gợi ý đơn giản. Không nên tăng độ khó quá nhanh hoặc lặp lại yêu cầu với giọng lớn khi trẻ chưa hiểu.
Gợi ý lịch tập nói 15 phút tại nhà
Phụ huynh có thể tham khảo lịch ngắn sau:
- 3 phút đầu: Chơi bắt chước hành động hoặc âm thanh trẻ yêu thích.
- 5 phút tiếp theo: Chơi luân phiên, lựa chọn hoặc yêu cầu đồ vật.
- 5 phút tiếp theo: Đọc sách tranh hoặc chơi đóng vai.
- 2 phút cuối: Hát một bài quen thuộc và kết thúc bằng hoạt động trẻ thích.
Lịch trên chỉ mang tính tham khảo. Trẻ nhỏ không nhất thiết phải ngồi học đủ 15 phút. Nếu trẻ mất hứng thú, quay đi, cáu gắt hoặc có dấu hiệu quá tải, cha mẹ nên dừng lại và thử vào thời điểm khác.
Quan trọng hơn một buổi tập dài là tạo nhiều lượt giao tiếp ngắn trong ngày. Cha mẹ có thể đưa ngôn ngữ vào lúc trẻ thay quần áo, ăn cơm, dọn đồ chơi, tắm hoặc đi dạo.
Bài tập tại nhà có giúp trẻ chậm nói cải thiện ngôn ngữ không?
Gia đình là môi trường trẻ tiếp xúc thường xuyên nhất. Vì vậy, cách cha mẹ phản hồi, trò chuyện và chơi cùng trẻ có ảnh hưởng lớn đến số lượng cơ hội giao tiếp mà trẻ nhận được mỗi ngày.
Theo Hiệp hội Nghe – Nói – Ngôn ngữ Hoa Kỳ (ASHA), các hoạt động hỗ trợ ngôn ngữ tại nhà có thể bao gồm đọc sách cùng trẻ, chơi tương tác, sử dụng lời nói kết hợp cử chỉ, bắt chước hoặc mở rộng phát ngôn của trẻ và dành đủ thời gian để trẻ chủ động phản hồi.
Tuy nhiên, bài tập tại nhà chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế việc đánh giá chuyên môn. Trẻ chậm nói có thể gặp khó khăn ở nhiều khía cạnh khác nhau như khả năng hiểu lời, diễn đạt, phát âm, giao tiếp xã hội, thính lực hoặc sự phát triển chung. Vì vậy, cách hỗ trợ cần được điều chỉnh theo đặc điểm của từng trẻ.
Phụ huynh có thể tìm hiểu thêm về dấu hiệu trẻ chậm phát triển ngôn ngữ để phân biệt giữa việc trẻ nói ít và những khó khăn ngôn ngữ cần được đánh giá chuyên sâu.
Nguyên tắc khi thực hiện bài tập cho trẻ chậm nói tại nhà
Bắt đầu từ khả năng hiện tại của trẻ
Nếu trẻ chưa nói, mục tiêu ban đầu có thể là nhìn theo, chỉ tay, đưa đồ vật, bắt chước hành động hoặc phát ra âm thanh. Nếu trẻ đã nói được từ đơn, cha mẹ có thể làm mẫu cụm hai từ. Khi trẻ đã ghép được hai từ, người lớn tiếp tục mở rộng thành câu dài hơn một chút.
Không nên đặt mục tiêu quá xa so với khả năng hiện tại vì trẻ có thể khó hiểu, dễ mất hứng thú hoặc né tránh hoạt động.
Ưu tiên điều trẻ đang quan tâm
Trẻ thường học từ mới tốt hơn khi từ đó gắn với món đồ, người hoặc hoạt động mà trẻ đang chú ý. Thay vì yêu cầu trẻ bỏ món đồ đang chơi để chuyển sang một bài tập khác, cha mẹ có thể tham gia vào trò chơi của trẻ và đưa ngôn ngữ vào chính hoạt động đó.
Nói ngắn, rõ và đúng ngữ cảnh
Với trẻ đang gặp khó khăn về ngôn ngữ, câu nói dài hoặc có nhiều yêu cầu cùng lúc có thể gây quá tải. Cha mẹ nên sử dụng câu ngắn, nói chậm vừa phải và nhấn vào từ khóa chính.
Ví dụ, khi trẻ đang đẩy xe, thay vì nói: “Con hãy lấy chiếc xe màu đỏ rồi đẩy nó sang bên kia cho mẹ xem”, cha mẹ có thể nói: “Xe đỏ”, “Xe chạy” hoặc “Đẩy xe nào”.
Chờ trẻ phản hồi
Sau khi làm mẫu hoặc đưa ra câu hỏi, cha mẹ nên dừng lại khoảng 5–10 giây để trẻ có thời gian xử lý thông tin và phản hồi. Phản hồi có thể là nhìn, chỉ tay, đưa đồ vật, phát âm hoặc nói từ. Không nên hỏi liên tục hoặc trả lời thay trẻ quá nhanh.
Ghi nhận mọi nỗ lực giao tiếp
Cử chỉ, ánh mắt, âm thanh và hình ảnh đều có thể là phương tiện giao tiếp. Cha mẹ nên ghi nhận các nỗ lực này và làm mẫu thêm lời nói phù hợp, thay vì chỉ chấp nhận khi trẻ phát âm hoàn chỉnh.
Ví dụ, khi trẻ chỉ vào bình nước, cha mẹ có thể nói: “Con muốn nước” rồi đưa nước cho trẻ. Không nhất thiết bắt trẻ phải nói lại chính xác mới được đáp ứng nhu cầu.
Những điều không nên làm khi dạy trẻ chậm nói tại nhà
Không hỏi dồn dập hoặc biến mọi hoạt động thành kiểm tra
Nếu trẻ liên tục phải trả lời “Đây là gì?”, “Màu gì?”, “Con gì?”, trẻ có thể cảm thấy áp lực và giảm hứng thú giao tiếp. Cha mẹ nên bình luận và làm mẫu nhiều hơn, chỉ đặt câu hỏi khi câu hỏi thật sự tạo ra tương tác.
Không bắt trẻ lặp lại quá nhiều lần
Việc yêu cầu “Nói lại đi” liên tục không đồng nghĩa với việc trẻ hiểu và biết sử dụng từ trong giao tiếp. Hãy ưu tiên mẫu lời nói có ý nghĩa, gắn với nhu cầu và hoạt động thật.
Không cố ép trẻ nhìn vào mắt
Giao tiếp không chỉ được thể hiện qua nhìn mắt. Trẻ có thể chú ý bằng cách hướng cơ thể, nhìn đồ vật, lắng nghe hoặc thực hiện hành động. Cha mẹ nên tạo vị trí dễ tương tác nhưng không giữ mặt hoặc ép trẻ phải nhìn trực diện.
Không tự ý áp dụng bài tập cơ miệng để “kích trẻ bật âm”
Thổi, chu môi, thè lưỡi hoặc massage vùng miệng không phải là bài tập mặc định cho mọi trẻ chậm nói. Các tổng quan được công bố trên hệ thống tạp chí của ASHA cho thấy chưa có cơ sở để xem bài tập vận động miệng không lời là phương pháp chung giúp cải thiện lời nói ở trẻ.
Nếu trẻ có khó khăn về nhai, nuốt, cấu trúc cơ quan phát âm hoặc vận động lời nói, trẻ cần được chuyên viên có chuyên môn đánh giá và hướng dẫn bài tập phù hợp.
Không để thiết bị điện tử thay thế tương tác trực tiếp
Video có thể cung cấp âm thanh và hình ảnh nhưng không phản hồi linh hoạt theo cử chỉ, ánh mắt hoặc lời nói của trẻ. Vì vậy, cha mẹ nên ưu tiên các hoạt động có tương tác hai chiều như trò chuyện, đọc sách, chơi luân phiên và cùng trẻ khám phá môi trường xung quanh.
Khi nào trẻ chậm nói cần được đánh giá chuyên môn?
Mốc phát triển chỉ là thông tin tham khảo, không được dùng để tự chẩn đoán. Tuy nhiên, theo CDC, phụ huynh nên trao đổi sớm với bác sĩ hoặc chuyên gia nếu trẻ không đạt một hoặc nhiều mốc phát triển, bị mất kỹ năng đã có hoặc gia đình có bất kỳ lo lắng nào về sự phát triển của trẻ.
Một số biểu hiện cần lưu ý gồm:
- Trẻ ít phản ứng với âm thanh, lời gọi hoặc thường xuyên không quay lại khi được gọi.
- Trẻ ít nhìn theo, chỉ tay, dùng cử chỉ hoặc chia sẻ sự chú ý với người khác.
- Trẻ khó hiểu những yêu cầu đơn giản, quen thuộc.
- Trẻ rất ít âm thanh, từ có nghĩa hoặc không có tiến bộ về ngôn ngữ trong thời gian dài.
- Khoảng 18 tháng, trẻ chưa cố gắng nói từ ngoài “ba”, “mẹ” hoặc chưa làm theo hướng dẫn một bước quen thuộc.
- Khoảng 2 tuổi, trẻ chưa kết hợp được ít nhất hai từ có ý nghĩa.
- Trẻ mất những từ, kỹ năng giao tiếp hoặc khả năng tương tác từng có.
- Khó khăn ngôn ngữ đi kèm vấn đề về hành vi, vận động, nhận thức, ăn uống hoặc giao tiếp xã hội.
Theo CDC, các mốc phát triển phản ánh kỹ năng mà phần lớn trẻ ở một độ tuổi có thể thực hiện, nhưng không thay thế công cụ sàng lọc và đánh giá chuẩn hóa. Khi trẻ chậm nói, kiểm tra thính lực cũng có thể là một phần quan trọng của quá trình đánh giá.
Tùy biểu hiện, trẻ có thể cần được hỗ trợ bởi bác sĩ nhi khoa phát triển, chuyên viên âm ngữ trị liệu, chuyên viên tâm lý, giáo dục đặc biệt hoặc nhóm chuyên môn liên ngành.

Kết luận
Các bài tập cho trẻ chậm nói tại nhà nên được thực hiện thông qua trò chơi, đọc sách và sinh hoạt tự nhiên. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc quan sát sở thích của trẻ, sử dụng câu ngắn, chờ trẻ phản hồi và mở rộng từng nỗ lực giao tiếp thay vì liên tục yêu cầu trẻ nói lại.
Tuy nhiên, không có một danh sách bài tập chung phù hợp với mọi trẻ chậm nói. Nếu trẻ ít tiến bộ, khó hiểu lời, hạn chế giao tiếp, phản ứng kém với âm thanh hoặc mất kỹ năng đã có, phụ huynh nên cho trẻ được đánh giá sớm để xác định đúng nhu cầu và xây dựng hướng hỗ trợ phù hợp.
AKey Academy triển khai các chương trình giáo dục can thiệp sớm theo nhu cầu phát triển riêng của từng trẻ. Phụ huynh có thể liên hệ AKey Academy qua hotline 0939 31 30 33 để chia sẻ thêm về độ tuổi, khả năng ngôn ngữ và những biểu hiện hiện tại của con. Đội ngũ chuyên môn sẽ hỗ trợ phụ huynh định hướng bước tiếp theo phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Late language emergence. https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/late-language-emergence/
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec. (n.d.). Dạy trẻ chậm nói tại nhà. https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/day-tre-cham-noi-tai-nha-vi
- Bệnh viện Nhi Trung ương. (2020, March 24). Trẻ chậm nói và lý do không thể ngờ tới. https://benhviennhitrunguong.gov.vn/tre-cham-noi-va-ly-do-khong-the-ngo-toi.html
- Centers for Disease Control and Prevention. (2026a, February 16). CDC’s developmental milestones. https://www.cdc.gov/act-early/milestones/index.html
- Centers for Disease Control and Prevention. (2026b, May 15). Milestones by 18 months. https://www.cdc.gov/act-early/milestones/18-months.html
- Centers for Disease Control and Prevention. (2026c, May 15). Milestones by 2 years. https://www.cdc.gov/act-early/milestones/2-years.html
- McCauley, R. J., Strand, E., Lof, G. L., Schooling, T., & Frymark, T. (2009). Evidence-based systematic review: Effects of nonspeech oral motor exercises on speech. American Journal of Speech-Language Pathology, 18(4), 343–360. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2009/09-0006)
- Nguyễn, M. H. (2023, July 25). Trẻ chậm phát triển ngôn ngữ: Phát hiện sớm, can thiệp hiệu quả. Bệnh viện Nhi Trung ương. https://benhviennhitrunguong.gov.vn/tre-cham-phat-trien-ngon-ngu-phat-hien-som-can-thiep-hieu-qua.html