Trẻ chậm biết ngồi, đi chưa vững, khó sử dụng đôi tay hoặc cần nhiều hỗ trợ khi ăn uống, mặc quần áo có thể đang gặp những khó khăn ảnh hưởng đến sinh hoạt và phát triển. Tùy nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng, trẻ có thể cần được đánh giá để xác định nhu cầu phục hồi chức năng.
Vậy phục hồi chức năng cho trẻ bao gồm những gì? Khi nào cần vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu hoặc phối hợp nhiều chuyên ngành? Hiểu đúng vai trò của từng lĩnh vực giúp gia đình lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tế của con.
Phục hồi chức năng là gì?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phục hồi chức năng là tập hợp các can thiệp nhằm tối ưu hóa khả năng hoạt động và giảm tình trạng khuyết tật ở người có vấn đề sức khỏe, trong mối tương tác với môi trường sống. Mục tiêu là giúp mỗi người sinh hoạt độc lập và tham gia tốt hơn vào những hoạt động có ý nghĩa.
Ở trẻ em, cần hiểu khái niệm này theo cả hai hướng: hỗ trợ lấy lại chức năng bị ảnh hưởng bởi bệnh lý, chấn thương; và hỗ trợ hình thành những kỹ năng trẻ chưa đạt được trong quá trình phát triển. Ví dụ, một trẻ chưa biết chuyển từ ngồi sang đứng có thể cần học kỹ năng này lần đầu.
Những trường hợp nào trẻ có thể cần phục hồi chức năng?
Trẻ chậm đạt các mốc phát triển vận động
Trẻ có thể gặp khó khăn trong kiểm soát đầu cổ, lẫy, ngồi, chuyển tư thế, đứng hoặc đi. Khi đánh giá, chuyên viên xem xét cả thời điểm đạt kỹ năng và cách trẻ thực hiện: trẻ có chủ động vận động không, có sử dụng hai bên cơ thể cân đối không, cần người lớn hỗ trợ đến mức nào.
Chậm vận động là một biểu hiện cần tìm hiểu nguyên nhân, chưa phải kết luận về một bệnh lý cụ thể. Vật lý trị liệu có thể hỗ trợ các kỹ năng vận động phù hợp sau đánh giá.
Trẻ có dáng đi bất thường hoặc khó giữ thăng bằng
Một số biểu hiện cần được chú ý gồm đi nhón chân kéo dài, đi lệch rõ, thường xuyên vấp ngã hoặc khó di chuyển trong sinh hoạt. Tuy nhiên, không phải mọi khác biệt về dáng đi đều cần trị liệu; cần xem xét độ tuổi, mức độ kéo dài và ảnh hưởng chức năng.
Tùy kết quả đánh giá, can thiệp có thể tập trung vào sức mạnh cơ, độ linh hoạt khớp, thăng bằng và kỹ năng di chuyển.
Trẻ có bệnh lý ảnh hưởng đến vận động
Trẻ bại não hoặc mắc một số bệnh lý thần kinh – cơ có thể cần phục hồi chức năng trong kế hoạch chăm sóc phối hợp với bác sĩ. Mục tiêu có thể là học thêm kỹ năng, duy trì khả năng hiện có, hỗ trợ tư thế và giảm khó khăn khi sinh hoạt.
Với từng tình trạng, yêu cầu tập luyện và theo dõi khác nhau. Không nên áp dụng cùng một mức vận động cho mọi trẻ có biểu hiện yếu cơ. Tham khảo hướng dẫn chuyên môn về bại não và loạn dưỡng cơ ở trẻ của APTA.
Trẻ khó thực hiện các hoạt động hằng ngày
Một trẻ đi lại được vẫn có thể cần hỗ trợ khi dùng thìa, mặc quần áo, sử dụng dụng cụ học tập hoặc tham gia chơi. Những khó khăn này cần được xem xét trong mối liên hệ giữa khả năng của trẻ, yêu cầu nhiệm vụ và môi trường.
Đây là một trong những trọng tâm của hoạt động trị liệu: giúp trẻ tham gia vào sinh hoạt, học tập và vui chơi phù hợp với độ tuổi.
Phục hồi chức năng cho trẻ gồm những lĩnh vực nào?
Vật lý trị liệu: Hỗ trợ tư thế và khả năng vận động
Vật lý trị liệu tập trung vào những yếu tố như sức mạnh cơ, tầm vận động khớp, kiểm soát tư thế, thăng bằng và di chuyển. Nội dung có thể gồm luyện chuyển tư thế, đứng lên, bước đi hoặc lên xuống bậc, tùy nhu cầu của trẻ.
Chẳng hạn, với trẻ khó đứng dậy khỏi ghế, mục tiêu cần gắn với khả năng thực hiện động tác đó trong sinh hoạt, thay vì chỉ ghi nhận trẻ hoàn thành một số bài tập tăng sức mạnh.
Đọc thêm: Vật lý trị liệu cho trẻ: Lợi ích và thời điểm cần can thiệp.
Hoạt động trị liệu: Hỗ trợ tự lập và tham gia sinh hoạt
Hoạt động trị liệu xem xét trẻ đang gặp trở ngại gì khi thực hiện những việc cần thiết hoặc có ý nghĩa với mình. Chuyên viên có thể kết hợp luyện kỹ năng, điều chỉnh dụng cụ và thay đổi cách tổ chức nhiệm vụ.
Ví dụ, khi trẻ khó tự xúc ăn, quá trình hỗ trợ có thể xem xét tư thế ngồi, cách cầm thìa, phối hợp tay – mắt và độ phù hợp của bát, thìa. Đích đến là trẻ tham gia bữa ăn thuận lợi hơn.
Âm ngữ trị liệu: Hỗ trợ ngôn ngữ và giao tiếp
Khi trẻ khó hiểu lời nói, diễn đạt nhu cầu hoặc sử dụng ngôn ngữ trong tương tác, âm ngữ trị liệu có thể là một phần của kế hoạch hỗ trợ. Mục tiêu được lựa chọn theo khó khăn cụ thể, như hiểu hướng dẫn, phát triển vốn từ, tạo câu hoặc sử dụng phương tiện giao tiếp phù hợp.
Chuyên viên cũng có thể hướng dẫn gia đình tạo cơ hội giao tiếp trong sinh hoạt.
Đọc thêm: Âm ngữ trị liệu
Khi nào cần phối hợp nhiều chuyên ngành?
Một trẻ có thể đồng thời khó di chuyển, tự chăm sóc và giao tiếp. Khi đó, các chuyên ngành cần thống nhất mục tiêu chung, phân công phần việc phù hợp và trao đổi tiến bộ.
Ví dụ minh họa, với mục tiêu “tham gia bữa ăn ở lớp”, trẻ có thể cần hỗ trợ tư thế, sử dụng thìa và cách yêu cầu thêm thức ăn. Phối hợp chuyên môn nên xuất phát từ nhu cầu này; số lượng phương pháp không phải thước đo chất lượng của chương trình. WHO nhấn mạnh phục hồi chức năng cần dựa trên mục tiêu và ưu tiên của từng người.
Một kế hoạch phục hồi chức năng cần làm rõ những gì?
Khó khăn ưu tiên và khả năng hiện tại
Gia đình nên trao đổi với chuyên viên về những việc con làm được, việc đang cần trợ giúp và tình huống gây trở ngại nhiều nhất. Thông tin từ sinh hoạt thực tế giúp mục tiêu can thiệp sát với nhu cầu hơn.
Mục tiêu có thể quan sát được
Thay vì chỉ ghi “cải thiện vận động”, có thể xây dựng mục tiêu cụ thể sau đánh giá. Ví dụ minh họa:
- Đứng dậy khỏi ghế với mức trợ giúp ít hơn.
- Đi từ cửa lớp đến chỗ ngồi an toàn hơn.
- Tự thực hiện thêm một bước khi mặc áo.
Mốc thời gian và mức độ kỳ vọng cần được thống nhất riêng cho từng trẻ. Trong hướng dẫn dành cho gia đình trẻ bại não, NICE nhấn mạnh việc đặt mục tiêu và thường xuyên xem xét tiến bộ cùng chuyên viên.
Cách đưa kỹ năng vào sinh hoạt
Gia đình cần được hướng dẫn cách hỗ trợ phù hợp, có cơ hội thực hành và phản hồi lại khó khăn. Với trẻ bại não, hướng dẫn của APTA mô tả vai trò của chuyên viên trong việc hỗ trợ người chăm sóc về tư thế, vận động và hoạt động chơi. Nội dung tại nhà cần được lựa chọn theo tình trạng của trẻ.
Những câu hỏi hữu ích khi trao đổi gồm: “Con cần được trợ giúp ở bước nào?”, “Khi nào nên giảm hỗ trợ?” và “Dấu hiệu nào cho thấy cần điều chỉnh hoạt động?”.
Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?
Nếu trẻ chưa đạt một hoặc nhiều mốc phát triển, mất kỹ năng từng có hoặc gia đình có lo ngại về quá trình phát triển, nên trao đổi với bác sĩ để được sàng lọc và định hướng đánh giá. Bảng mốc phát triển hỗ trợ theo dõi, không thay thế việc khám chuyên môn.
Đặc biệt, không nên chỉ tăng bài tập khi trẻ mất kỹ năng đã có. Tình trạng này cần được bác sĩ đánh giá nguyên nhân.
Tìm hiểu chương trình phục hồi chức năng tại AKey
AKey Academy giới thiệu các chương trình vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu, cùng những lĩnh vực hỗ trợ phát triển liên quan. Phụ huynh có thể tìm hiểu phạm vi từng chương trình trước khi trao đổi về nhu cầu của con.
Nếu con đang gặp khó khăn về vận động, tự chăm sóc hoặc tham gia sinh hoạt, ba mẹ có thể liên hệ AKey để trao đổi biểu hiện cụ thể và được tư vấn hướng đánh giá phù hợp. Khi cần khám xác định nguyên nhân hoặc theo dõi bệnh lý, gia đình cần phối hợp với bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. (2024, April 22). Rehabilitation.
- Centers for Disease Control and Prevention. (n.d.). CDC’s developmental milestones.
- American Physical Therapy Association. (2023, August 1). Physical therapy guide to developmental delay. ChoosePT.
- American Physical Therapy Association. (n.d.). Physical therapy guide to cerebral palsy. ChoosePT.
- American Occupational Therapy Association. (n.d.). What is occupational therapy?.
- American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Childhood language disorders.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2017). Cerebral palsy in under 25s: Assessment and management (NG62).
