“Ở trung tâm con làm được, nhưng về nhà lại chưa thực hiện” là tình huống khiến nhiều phụ huynh băn khoăn. Khi đó, điều cần trao đổi không chỉ là trẻ đã học bài gì, mà còn là con thực hiện trong điều kiện nào, cần bao nhiêu hỗ trợ và gia đình có thể tiếp nối ra sao.
Phối hợp với chuyên viên hỗ trợ trẻ tại nhà cần bắt đầu từ mục tiêu phù hợp, cách hướng dẫn rõ ràng và thông tin hai chiều. Khi hiểu mục đích của từng hoạt động, phụ huynh sẽ dễ lựa chọn cách tương tác phù hợp và nhận biết những thay đổi của con trong sinh hoạt.
Bài viết dưới đây tập trung vào trẻ nhỏ có khó khăn phát triển đang được can thiệp. Các ví dụ cần điều chỉnh theo đánh giá và kế hoạch riêng của từng trẻ.
Vì sao sự phối hợp giữa phụ huynh và chuyên viên quan trọng?
Chuyên viên đóng góp kiến thức đánh giá và can thiệp; phụ huynh cung cấp hiểu biết về thói quen, sở thích và cách trẻ tham gia cuộc sống hằng ngày. Hai nguồn thông tin này giúp kế hoạch hỗ trợ sát với nhu cầu thực tế.
Theo ASHA, can thiệp sớm hướng đến nhiều lĩnh vực phát triển, bao gồm giao tiếp, nhận thức, vận động, cảm xúc – xã hội và kỹ năng thích nghi. Vì vậy, khi trao đổi về tiến bộ, gia đình cần quan tâm cả việc trẻ sử dụng kỹ năng trong sinh hoạt.
Ví dụ, trẻ gọi tên được “cốc” trong buổi học và trẻ biết tìm cốc khi muốn uống nước là hai biểu hiện khác nhau. Câu hỏi hữu ích dành cho chuyên viên là: “Mình sẽ giúp con sử dụng kỹ năng này ở nhà như thế nào?”
1. Cung cấp thông tin cụ thể về trẻ tại nhà
Trước khi nhận hướng dẫn, phụ huynh nên chia sẻ những tình huống gia đình đang gặp khó khăn và những việc trẻ đã làm tốt. Có thể chuẩn bị câu trả lời cho các câu hỏi:
- Con thường chủ động chơi hoặc giao tiếp khi nào?
- Con đang gặp khó khăn ở bước nào khi ăn, mặc đồ hoặc dọn đồ chơi?
- Người lớn thường nói gì, làm gì để hỗ trợ?
- Ai chăm sóc con thường xuyên và có thể thực hành vào thời điểm nào?
Thay vì nói “Con không chịu giao tiếp”, có thể mô tả: “Khi muốn mở hộp đồ chơi, con mang hộp đến và kéo tay mẹ. Nếu mẹ hỏi con muốn gì, con chưa trả lời.”
Cách mô tả này phân biệt rõ điều trẻ đang làm được với điều gia đình muốn hỗ trợ thêm, đồng thời tránh bỏ sót những hình thức giao tiếp ngoài lời nói.
2. Cùng chuyên viên chọn mục tiêu có ý nghĩa trong sinh hoạt
Các thực hành được DEC khuyến nghị đặt gia đình và sự hợp tác trong những lĩnh vực trọng tâm của can thiệp sớm, giáo dục đặc biệt mầm non. Phụ huynh cần có cơ hội nêu ưu tiên và tham gia quyết định kế hoạch hỗ trợ. Nguồn: DEC Recommended Practices.
Mục tiêu tại nhà nên trả lời được: Con sẽ làm gì, trong tình huống nào và với mức hỗ trợ ra sao?
| Mong muốn ban đầu | Ví dụ mục tiêu để trao đổi với chuyên viên |
|---|---|
| Con giao tiếp tốt hơn | Con thể hiện lựa chọn giữa hai món đồ bằng cách giao tiếp phù hợp với khả năng hiện tại |
| Con tự lập hơn | Con tự thực hiện một bước trong việc mặc áo, như đưa tay vào tay áo |
| Con biết chơi cùng người khác | Con tham gia một lượt lăn bóng qua lại với người thân |
| Con hiểu lời nói tốt hơn | Con thực hiện yêu cầu quen thuộc “cất giày” trong tình huống về nhà |
Đây là ví dụ minh họa, không phải bộ mục tiêu áp dụng cho mọi trẻ. Chuyên viên cần xác định mức ban đầu và tiêu chí theo dõi trước khi tăng yêu cầu.
3. Quan sát chuyên viên làm mẫu và thực hành để được góp ý
Trong hướng dẫn gia đình, ASHA mô tả các hoạt động gồm quan sát, thực hành, phản hồi, cùng suy ngẫm và lập kế hoạch. Phụ huynh cần có cơ hội thử cách hỗ trợ và nhận góp ý cụ thể.
Sau buổi trao đổi, ba mẹ nên làm rõ:
- Khi nào nên tạo cơ hội cho trẻ thực hiện?
- Cần dùng lời nói, cử chỉ hay hỗ trợ nào?
- Nếu trẻ chưa phản hồi thì bước tiếp theo là gì?
- Khi nào cần giảm yêu cầu hoặc kết thúc?
Chẳng hạn, với mục tiêu lựa chọn đồ chơi, phụ huynh có thể hỏi: “Nếu con chỉ tay nhưng chưa nói, mình đáp ứng thế nào?” hoặc “Nếu con lấy cả hai món, mình nên xử lý ra sao?”
Những câu hỏi gắn với tình huống thật giúp hướng dẫn dễ thực hiện hơn một yêu cầu chung như “về nhà tập thêm cho con”.
4. Đưa mục tiêu vào hoạt động hằng ngày
Chương trình hướng dẫn kỹ năng cho người chăm sóc của WHO dành cho gia đình có trẻ 2–9 tuổi chậm phát triển hoặc khuyết tật chú trọng kỹ năng hỗ trợ sự tham gia, giao tiếp, hành vi tích cực và sinh hoạt hằng ngày. Đây là cơ sở để xem những hoạt động quen thuộc như cơ hội hỗ trợ trẻ.
Gia đình có thể trao đổi với chuyên viên về những tình huống thuận tiện:
| Hoạt động | Cơ hội thực hành để cân nhắc |
|---|---|
| Mặc quần áo | Chọn áo, nhận biết đồ dùng, tham gia một bước mặc đồ |
| Chơi cùng người thân | Yêu cầu giúp đỡ, chờ một lượt ngắn, chia sẻ hứng thú |
| Dọn đồ chơi | Cất một món vào vị trí quen thuộc |
| Xem sách tranh | Chọn sách, chỉ hình quan tâm, chia sẻ bằng âm thanh, cử chỉ hoặc lời nói |
Không cần đưa nhiều mục tiêu vào cùng một hoạt động. Ví dụ, nếu đang ưu tiên việc tự cất xe vào hộp, phụ huynh có thể tập trung vào bước đó, tránh đồng thời yêu cầu con gọi màu, đếm xe và trả lời nhiều câu hỏi.
5. Ghi nhận tiến bộ bằng những quan sát cụ thể
Nhận xét “hôm nay con ngoan” hoặc “con chưa hợp tác” chưa cho thấy cách hỗ trợ nào đang phù hợp. Gia đình có thể thống nhất với chuyên viên một cách ghi ngắn:
Tình huống → Trẻ đã làm gì → Người lớn hỗ trợ thế nào → Điều cần hỏi thêm.
Ví dụ:
“Sau khi chơi, mẹ nói ‘cất xe’. Con chưa làm. Khi mẹ chỉ vào hộp, con cất một chiếc xe. Mẹ muốn hỏi lần sau nên giữ hỗ trợ này hay chờ thêm.”
Một ghi chép như vậy cho biết trẻ hoàn thành nhiệm vụ với gợi ý cử chỉ. Nếu những lần sau trẻ làm được sau lời nhắc, gia đình có thêm thông tin về sự thay đổi mức hỗ trợ.
Không cần biến việc theo dõi thành ghi chép cả ngày. Hãy chọn tình huống liên quan đến mục tiêu đang thực hiện và cách ghi mà gia đình duy trì được.
6. Thống nhất cách hỗ trợ giữa những người chăm sóc
Nếu trẻ được ba mẹ, ông bà và giáo viên cùng chăm sóc, gia đình nên chia sẻ hướng dẫn đã thống nhất. Có thể dùng một ghi chú ngắn gồm: mục tiêu hiện tại, cách gợi ý, cách đáp ứng khi trẻ thực hiện và cách xử lý khi trẻ gặp khó khăn.
Ví dụ, với mục tiêu yêu cầu giúp đỡ, cần làm rõ trẻ có thể dùng cử chỉ, tranh hay lời nói theo kế hoạch nào. Tránh tình huống một người chấp nhận cách giao tiếp đã được hướng dẫn nhưng người khác lại yêu cầu trẻ phải nói đủ câu.
Nếu trẻ làm được với chuyên viên nhưng chưa làm được với người thân, hãy phản hồi sự khác biệt đó để cùng xem lại đồ dùng, lời hướng dẫn, mức hỗ trợ và bối cảnh thực hành.
7. Trao đổi để điều chỉnh khi kế hoạch chưa phù hợp
Phụ huynh nên báo lại khi không hiểu cách làm, khó bố trí thời gian hoặc thường xuyên gặp bế tắc ở cùng một bước. Có thể hỏi trực tiếp:
“Gia đình mới thực hiện được trong lúc chơi buổi tối. Mình có thể chọn lại hoạt động hoặc giảm số mục tiêu không?”
“Khi đến bước này con thường bỏ đi. Nhờ chuyên viên quan sát giúp xem yêu cầu có phù hợp không.”
Sức khỏe tinh thần và khả năng duy trì của người chăm sóc cũng cần được quan tâm. WHO có tài liệu riêng về hỗ trợ sức khỏe tinh thần cho người chăm sóc trong bộ chương trình hướng dẫn gia đình.
Một kế hoạch cần điều chỉnh không đồng nghĩa với việc phụ huynh chưa cố gắng. Sự phối hợp có ý nghĩa khi gia đình có thể nói rõ khó khăn và nhận được hướng dẫn khả thi.
Những câu hỏi thường gặp khi hỗ trợ trẻ tại nhà
Mỗi ngày nên thực hành bao lâu?
Thời lượng cần được thống nhất theo mục tiêu, khả năng tham gia của trẻ và sinh hoạt gia đình. Nên hỏi chuyên viên cụ thể về số cơ hội thực hành, dấu hiệu cần nghỉ và cách phân bố hoạt động, thay vì tự đặt một thời lượng chung.
Có nên tự tìm thêm bài tập trên mạng?
Phụ huynh có thể dùng tài liệu để tham khảo và đặt câu hỏi. Trước khi áp dụng, hãy gửi hoạt động cho chuyên viên và hỏi: bài này phục vụ mục tiêu nào, có phù hợp với con không, cần điều chỉnh gì? Một hoạt động được giới thiệu cho cùng chẩn đoán chưa đủ để xác định phù hợp với từng trẻ.
Gia đình bận thì bắt đầu từ đâu?
Hãy chọn một sinh hoạt đã có sẵn, chẳng hạn lúc mặc đồ hoặc chơi trước giờ ngủ, rồi nhờ chuyên viên hướng dẫn một cách hỗ trợ cụ thể. Các hướng dẫn thực hành cho gia đình của ECTA cũng gợi ý bắt đầu từ những sinh hoạt thường xuyên của trẻ.
Đồng hành cùng trẻ từ kế hoạch rõ ràng
Phụ huynh nên phối hợp với chuyên viên bằng cách chia sẻ tình huống thực tế, cùng chọn mục tiêu, thực hành có phản hồi và trao đổi để điều chỉnh. Chất lượng phối hợp thể hiện ở việc ba mẹ hiểu mình đang hỗ trợ điều gì và biết cần hỏi ai khi gặp khó khăn.
Ba mẹ có thể liên hệ AKey để trao đổi nhu cầu hỗ trợ của trẻ và tìm hiểu hướng can thiệp phù hợp. Khi trao đổi, hãy chuẩn bị những ví dụ cụ thể về sinh hoạt tại nhà để chuyên viên hiểu rõ hơn những ưu tiên của gia đình.
Tài liệu tham khảo
- American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Early intervention.
- American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Family-centered care and coaching in early intervention.
- Division for Early Childhood. (2014). DEC recommended practices in early intervention/early childhood special education 2014.
- Early Childhood Technical Assistance Center. (n.d.). Practice improvement tools: Practice guides for families.
- World Health Organization. (2022). Caregiver skills training for families of children with developmental delays or disabilities: Introduction.
- World Health Organization. (2026). Caregiver skills training for families of children with developmental delays or disabilities: Caregiver well-being: Facilitators’ and participants’ guides.
