Đi nhón chân là hiện tượng thường thấy ở nhiều trẻ trong giai đoạn phát triển. Tuy nhiên, nếu trẻ thường xuyên bước bằng phần mũi bàn chân, gót chân không chạm đất, không thể tự đặt bàn chân xuống hoặc kèm theo chậm vận động, co rút cơ, yếu cơ và dễ té ngã, phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá. Đi nhón chân không phải lúc nào cũng nguy hiểm và cũng không đồng nghĩa với tự kỷ, nhưng cần được xem xét dựa trên độ tuổi, tần suất, khả năng vận động và các dấu hiệu đi kèm.
Trẻ đi nhón chân là gì?
Đi nhón chân, còn gọi là đi nhón gót hoặc “toe walking”, là kiểu đi trong đó trẻ chủ yếu tiếp xúc mặt đất bằng đầu ngón chân hoặc phần trước bàn chân, trong khi gót chân ít hoặc không chạm xuống sàn.
Một số trẻ chỉ thỉnh thoảng nhón chân khi vui thích, chạy nhảy, chơi trò bắt chước hoặc bước trên bề mặt lạ. Một số khác lại duy trì kiểu đi này trong phần lớn thời gian, kể cả khi đi chậm hoặc đứng tại chỗ.
Theo Johns Hopkins Medicine, phần lớn trẻ mới tập đi có thể xuất hiện nhón chân và nhiều trường hợp sẽ tự chuyển sang kiểu đặt gót chân trước – mũi chân sau khi khả năng thăng bằng và kiểm soát vận động phát triển tốt hơn.
Điều quan trọng không chỉ là trẻ có nhón chân hay không, mà còn phải xem xét:
- Trẻ bao nhiêu tuổi?
- Trẻ nhón chân thỉnh thoảng hay gần như liên tục?
- Trẻ đi nhón cả hai chân hay chỉ một bên?
- Trẻ có thể chủ động đặt gót chân xuống khi được nhắc không?
- Cổ chân có bị cứng hoặc hạn chế vận động không?
- Trẻ có đau, yếu chân, dễ té ngã hoặc chậm các mốc vận động không?
Khi nào đi nhón chân có thể là biểu hiện bình thường?
Trong giai đoạn đầu mới biết đi, trẻ đang học cách giữ thăng bằng, chuyển trọng lượng và phối hợp hai chân. Vì vậy, trẻ có thể thỉnh thoảng bước bằng phần trước bàn chân.
Biểu hiện này thường ít đáng lo hơn khi:
- Trẻ mới tập đi và chỉ nhón chân trong một số thời điểm.
- Trẻ vẫn có thể đứng và đi với cả bàn chân chạm đất.
- Hai chân vận động tương đối cân xứng.
- Trẻ không đau, không cứng cổ chân và không thường xuyên té ngã.
- Các kỹ năng vận động khác vẫn phát triển theo tiến trình.
- Tần suất đi nhón chân giảm dần theo thời gian.
Tuy nhiên, phụ huynh không nên chỉ dựa vào suy nghĩ “lớn lên con sẽ tự hết”. Hướng dẫn dành cho phụ huynh của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ cho biết trẻ vẫn thường xuyên đi bằng phần trước bàn chân sau 2 tuổi nên được đánh giá để xác định đây là thói quen hay có vấn đề vận động – thần kinh cần theo dõi. (HealthyChildren.org)
Vì sao trẻ thường xuyên đi nhón chân?
Đi nhón chân là một biểu hiện vận động, không phải tên của một bệnh cụ thể. Trẻ có thể đi nhón chân do nhiều nguyên nhân khác nhau.
1. Giai đoạn phát triển vận động ban đầu
Một số trẻ nhón chân trong vài tháng đầu sau khi biết đi vì khả năng giữ thăng bằng và kiểm soát tư thế chưa hoàn thiện. Nếu trẻ vẫn đặt được gót chân xuống và tần suất giảm dần, phụ huynh có thể tiếp tục quan sát.
2. Đi nhón chân vô căn
“Đi nhón chân vô căn” là thuật ngữ dùng khi trẻ tiếp tục đi nhón chân nhưng quá trình thăm khám không phát hiện nguyên nhân thần kinh, cơ hoặc xương khớp rõ ràng.
Đây là một chẩn đoán loại trừ, nghĩa là chỉ được xác định sau khi chuyên môn đã xem xét và loại trừ các nguyên nhân khác. Một số trường hợp có tính gia đình hoặc dần trở thành kiểu vận động quen thuộc của trẻ.
Trẻ đi nhón chân vô căn thường nhón cả hai bên và đôi khi vẫn có thể đặt gót chân xuống khi được yêu cầu. Tuy nhiên, nếu tình trạng kéo dài, một số trẻ có thể xuất hiện căng cơ bắp chân, căng gân Achilles hoặc giảm tầm vận động cổ chân.
3. Căng cơ bắp chân hoặc gân Achilles
Cơ bắp chân và gân Achilles có vai trò kiểm soát vận động cổ chân. Khi các cấu trúc này bị căng hoặc co rút, trẻ có thể khó đưa cổ chân về tư thế trung tính và khó đặt gót chân xuống đất.
Ở một số trẻ, căng cơ có thể góp phần hình thành kiểu đi nhón chân. Trong những trường hợp khác, việc nhón chân kéo dài lại làm tình trạng căng cơ trở nên rõ hơn. Vì vậy, cần đánh giá trực tiếp thay vì chỉ quan sát dáng đi bên ngoài.
4. Khó khăn về thần kinh – cơ
Đi nhón chân đôi khi có thể liên quan đến những tình trạng ảnh hưởng đến trương lực cơ, sức mạnh cơ hoặc khả năng kiểm soát vận động, chẳng hạn như:
- Bại não, đặc biệt khi trẻ có tăng trương lực hoặc co cứng cơ.
- Một số bệnh lý thần kinh – cơ như loạn dưỡng cơ.
- Bất thường liên quan đến tủy sống hoặc dây thần kinh ngoại biên.
- Mất cân đối trương lực cơ hoặc khó kiểm soát tư thế.
- Chênh lệch chiều dài hai chân hoặc bất thường cấu trúc bàn chân – cổ chân.
Những nguyên nhân này không thể được xác định chỉ bằng việc nhìn trẻ đi. Trẻ cần được kiểm tra sức mạnh cơ, phản xạ, trương lực cơ, tầm vận động, sự cân xứng hai bên và quá trình phát triển vận động.
5. Đau hoặc khó chịu ở chân
Trẻ có thể tạm thời nhón chân để tránh đặt lực lên gót chân khi bị đau, chấn thương hoặc khó chịu ở bàn chân. Trường hợp này thường xuất hiện đột ngột sau một giai đoạn trẻ đã đi bình thường.
Nếu trẻ chỉ nhón một bên, đi khập khiễng, đau, sưng hoặc không muốn chịu lực lên chân, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám sớm.
6. Khác biệt trong đáp ứng cảm giác
Một số trẻ có thể thích cảm giác khi đứng bằng phần trước bàn chân hoặc tránh tiếp xúc toàn bộ lòng bàn chân với bề mặt. Biểu hiện này đôi khi được ghi nhận ở trẻ có khác biệt về xử lý cảm giác hoặc rối loạn phát triển thần kinh.
Tuy nhiên, không nên mặc định mọi trường hợp đi nhón chân đều do “rối loạn cảm giác”. Nghiên cứu hiện nay chưa đủ để khẳng định khó khăn xử lý cảm giác là nguyên nhân của tất cả các trường hợp đi nhón chân vô căn. Việc đánh giá cảm giác chỉ phù hợp khi trẻ đồng thời có những biểu hiện như né tránh bề mặt, khó chịu khi mang giày dép, phản ứng quá mức với va chạm hoặc thường xuyên tìm kiếm kích thích vận động.
Trẻ đi nhón chân có phải dấu hiệu tự kỷ không?
Đi nhón chân có thể gặp ở một số trẻ tự kỷ với tần suất cao hơn so với trẻ phát triển điển hình. Tuy nhiên, chỉ riêng việc đi nhón chân không đủ để kết luận trẻ tự kỷ.
Theo CDC Hoa Kỳ, việc đánh giá rối loạn phổ tự kỷ cần xem xét hai nhóm đặc điểm cốt lõi:
- Khó khăn kéo dài trong giao tiếp và tương tác xã hội.
- Các hành vi, sở thích hoặc hoạt động mang tính hạn chế, lặp lại.
Do đó, phụ huynh cần chú ý đến bức tranh phát triển tổng thể của trẻ. Việc đánh giá phát triển nên được cân nhắc nếu đi nhón chân xuất hiện cùng các biểu hiện như:
- Ít giao tiếp mắt hoặc khó duy trì tương tác qua lại.
- Gọi tên nhiều lần nhưng ít phản hồi.
- Ít chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ sự chú ý.
- Chậm nói, mất từ đã từng sử dụng hoặc sử dụng ngôn ngữ khác thường.
- Ít bắt chước, ít chơi tương tác hoặc chơi giả vờ.
- Có hành vi lặp lại, khó thích nghi với thay đổi.
- Phản ứng khác biệt rõ rệt với âm thanh, ánh sáng, mùi, chất liệu hoặc tiếp xúc cơ thể.
Ngay cả khi có một vài biểu hiện trên, trẻ vẫn cần được sàng lọc và đánh giá bởi người có chuyên môn. Phụ huynh không nên tự chẩn đoán trẻ tự kỷ chỉ dựa vào dáng đi.
Những dấu hiệu trẻ đi nhón chân cần được đánh giá sớm
Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám hoặc đánh giá chuyên môn khi có một trong những biểu hiện sau:
- Trẻ vẫn thường xuyên đi nhón chân sau 2 tuổi.
- Tình trạng nhón chân kéo dài hoặc tăng dần theo thời gian.
- Trẻ đi nhón chân gần như liên tục.
- Trẻ không thể đặt gót chân xuống khi đứng hoặc khi được yêu cầu.
- Trẻ chỉ nhón một chân hoặc hai bên có biểu hiện không cân xứng.
- Trẻ từng đi bình thường nhưng đột ngột chuyển sang đi nhón chân.
- Cổ chân cứng, cơ bắp chân căng hoặc khó gập bàn chân về phía cẳng chân.
- Trẻ đau chân, đau gót, đi khập khiễng hoặc không muốn chịu lực.
- Trẻ chậm biết ngồi, đứng, đi hoặc gặp khó khăn khi chạy, nhảy, leo cầu thang.
- Trẻ yếu chân, dễ té ngã hoặc khó tự đứng dậy từ sàn.
- Trẻ có dáng đi cứng, hai chân bắt chéo hoặc vận động một bên cơ thể kém hơn.
- Trẻ mất kỹ năng vận động đã từng có.
- Đi nhón chân kèm theo khó khăn rõ rệt về giao tiếp, tương tác hoặc hành vi.
Đặc biệt, tình trạng xuất hiện đột ngột, yếu cơ tăng dần, mất kỹ năng, đau nhiều hoặc rối loạn kiểm soát tiểu tiện – đại tiện cần được thăm khám y khoa sớm.
Trẻ đi nhón chân được đánh giá như thế nào?
Quá trình đánh giá thường bắt đầu bằng việc tìm hiểu tiền sử phát triển và quan sát trực tiếp cách trẻ đứng, đi, chạy và chuyển tư thế.
Chuyên môn có thể xem xét:
- Thời điểm trẻ bắt đầu biết đi và bắt đầu nhón chân.
- Tần suất và hoàn cảnh xuất hiện.
- Trẻ nhón một chân hay cả hai chân.
- Khả năng chủ động đặt gót chân xuống.
- Tầm vận động của khớp cổ chân.
- Độ căng của cơ bắp chân và gân Achilles.
- Sức mạnh cơ, trương lực cơ và phản xạ.
- Khả năng giữ thăng bằng và phối hợp vận động.
- Sự cân xứng của chân, bàn chân, hông và cột sống.
- Các mốc phát triển về vận động, ngôn ngữ và tương tác.
Theo Johns Hopkins Medicine, khám lâm sàng thường là bước chính để đánh giá dáng đi nhón chân. Xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hoặc kiểm tra chuyên sâu chỉ được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân thần kinh, cơ hoặc xương khớp.
Phụ huynh có thể quay video trẻ đi chân trần từ phía trước, phía sau và hai bên trong môi trường tự nhiên. Những đoạn video này giúp chuyên môn hiểu rõ hơn tần suất và kiểu đi của trẻ, bởi một số trẻ có thể thay đổi dáng đi khi đến nơi thăm khám.
Có nên tự ép trẻ đặt gót chân xuống không?
Phụ huynh không nên liên tục quát, kéo chân, ép gót xuống hoặc tự cho trẻ thực hiện các bài kéo giãn mạnh khi chưa biết nguyên nhân.
Nếu trẻ nhón chân do cứng cơ, đau, bất thường trương lực hoặc hạn chế tầm vận động, việc ép trẻ có thể gây khó chịu và không giải quyết được vấn đề nền tảng. Nhắc trẻ “đi bình thường” cũng thường chỉ mang lại thay đổi tạm thời nếu trẻ chưa đủ khả năng kiểm soát tư thế hoặc đã hình thành hạn chế cơ – khớp.
Phụ huynh cũng không nên tự ý:
- Sử dụng nẹp hoặc dụng cụ chỉnh dáng đi.
- Cho trẻ mang giày nặng để ép gót chân.
- Đặt miếng chèn giày không phù hợp.
- Kéo giãn mạnh cơ bắp chân và cổ chân.
- Áp dụng bài tập trên mạng giống nhau cho mọi trẻ.
Bài tập cần được lựa chọn dựa trên nguyên nhân, độ tuổi, tầm vận động, sức mạnh cơ và khả năng hợp tác của từng trẻ.
Hướng hỗ trợ và can thiệp cho trẻ đi nhón chân
Không phải trẻ đi nhón chân nào cũng cần can thiệp. Hướng hỗ trợ phụ thuộc vào nguyên nhân, độ tuổi, mức độ thường xuyên, tầm vận động cổ chân và ảnh hưởng đến sinh hoạt.
Theo dõi sự phát triển
Với trẻ mới tập đi, thỉnh thoảng nhón chân, vẫn đặt được toàn bộ bàn chân xuống và không có dấu hiệu bất thường khác, chuyên môn có thể hướng dẫn gia đình tiếp tục theo dõi.
Phụ huynh nên ghi nhận tần suất, quay video định kỳ và chú ý xem kiểu đi của trẻ có giảm dần hay không. Đặc biệt lưu ý theo dõi những biểu hiện khác thường của trẻ, như xuất hiện dáng đi không bình thường, đau hay khó chịu vùng cổ chân.
Vật lý trị liệu
Vật lý trị liệu cho trẻ có thể được chỉ định khi trẻ gặp khó khăn về tầm vận động, sức mạnh cơ, thăng bằng, kiểm soát tư thế hoặc dáng đi hoặc xuất hiện các khiếm khuyết như co rút cơ, co rút gân gót.
Tùy kết quả đánh giá, chương trình có thể hướng đến:
- Cải thiện tầm vận động cổ chân.
- Giảm co rút gân gót, tăng độ linh hoạt của các khớp vùng cổ chân
- Tăng sức mạnh và khả năng kiểm soát các nhóm cơ liên quan.
- Cải thiện thăng bằng, chuyển trọng lượng và phối hợp vận động.
- Luyện kiểu tiếp xúc bàn chân phù hợp trong các hoạt động chức năng.
- Huấn luyện dáng đi đúng
- Hướng dẫn gia đình các hoạt động có thể thực hiện an toàn tại nhà.
Mục tiêu không chỉ là “đặt gót chân xuống”, mà còn giúp trẻ di chuyển ổn định, hiệu quả và tham gia tốt hơn vào sinh hoạt hằng ngày.
Hoạt động trị liệu
Hoạt động trị liệu có thể phù hợp khi trẻ đi nhón chân kèm theo khó khăn về nhận biết cơ thể, lập kế hoạch vận động, điều chỉnh cảm giác, mang giày dép hoặc tham gia các hoạt động hằng ngày.
Các hoạt động được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế của trẻ. Không phải mọi trẻ đi nhón chân đều cần điều hòa cảm giác hoặc hoạt động trị liệu.
Một số bài tập phục hồi chức năng có thể thực hiện tại nhà
Bài tập đi dốc ngược: cho trẻ đi lên dốc chậm, với gót bàn chân tiếp đất.
Bài tập ngồi xồm: Cho trẻ ngồi xổm chơi dồ chơi.
Bài tập đứng sát tường gót chân chạm đất và chuyển trọng lượng sang từng bên, rồi nhấc chân còn lại lên.
Nẹp, bó bột nối tiếp và điều trị y khoa
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc:
- Nẹp cổ chân – bàn chân.
- Bó bột nối tiếp để cải thiện tầm vận động.
- Điều trị tình trạng thần kinh – cơ nền.
- Can thiệp ngoại khoa khi có co rút đáng kể và các biện pháp bảo tồn không phù hợp hoặc không hiệu quả.
Các phương pháp này cần được chỉ định và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa. Tổng quan Cochrane về can thiệp cho đi nhón chân vô căn cho thấy bằng chứng so sánh hiệu quả giữa các phương pháp còn hạn chế, vì vậy không có một phác đồ duy nhất phù hợp cho tất cả trẻ. (Cochrane Review)
Câu hỏi thường gặp về trẻ đi nhón chân
Trẻ 2 tuổi đi nhón chân có sao không?
Trẻ 2 tuổi thỉnh thoảng nhón chân nhưng vẫn đặt được toàn bộ bàn chân xuống có thể đang trong giai đoạn hoàn thiện dáng đi. Tuy nhiên, nếu trẻ thường xuyên hoặc chỉ đi nhón chân, phụ huynh nên cho trẻ được đánh giá thay vì tiếp tục chờ đợi.
Trẻ đi nhón chân nhưng vẫn đặt gót xuống được có đáng lo không?
Khả năng chủ động đặt gót chân xuống là một thông tin tích cực, nhưng chưa đủ để loại trừ hoàn toàn khó khăn vận động. Cần xem thêm tần suất nhón chân, độ tuổi, tầm vận động và các dấu hiệu đi kèm.
Đi nhón chân có chắc chắn là tự kỷ không?
Không. Đi nhón chân không phải dấu hiệu đặc hiệu để chẩn đoán tự kỷ. Trẻ tự kỷ cần được đánh giá dựa trên khó khăn về giao tiếp – tương tác xã hội và các hành vi hoặc sở thích hạn chế, lặp lại.
Mang giày có giúp trẻ hết đi nhón chân không?
Giày vừa chân, thoải mái và có độ ổn định phù hợp có thể hỗ trợ trẻ di chuyển an toàn, nhưng không phải là phương pháp điều trị nguyên nhân. Phụ huynh không nên tự dùng giày nặng, giày cứng hoặc miếng chèn để ép gót chân xuống.
Trẻ đi nhón chân có tự hết không?
Nhiều trẻ mới tập đi có thể tự giảm nhón chân theo thời gian. Tuy nhiên, khả năng tự hết phụ thuộc vào nguyên nhân, độ tuổi, tầm vận động và sự hiện diện của các khó khăn phát triển khác. Trẻ nhón chân kéo dài cần được đánh giá thay vì chỉ chờ đợi.
Kết luận
Trẻ đi nhón chân có thể chỉ là một giai đoạn tạm thời khi mới tập đi, nhưng cũng có thể liên quan đến thói quen vận động, căng cơ – gân, khó khăn thần kinh – cơ hoặc sự khác biệt trong phát triển.
Đi nhón chân không đồng nghĩa với tự kỷ và không thể được chẩn đoán chỉ bằng quan sát dáng đi. Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá nếu tình trạng kéo dài sau 2 tuổi, xảy ra thường xuyên, chỉ xuất hiện một bên, trẻ không đặt được gót chân xuống hoặc có thêm biểu hiện đau, cứng cơ, yếu chân, dễ té ngã và chậm phát triển.
Can thiệp phù hợp cần bắt đầu từ việc xác định nguyên nhân và khả năng vận động thực tế của trẻ. Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và phục hồi chức năng có thể được phối hợp theo nhu cầu, nhưng cần xây dựng mục tiêu riêng cho từng trường hợp.
AKey Academy – Hệ thống Trung tâm Giáo dục – Nghệ thuật
- Địa chỉ Trụ sở chính: 110/21 Ông Ích Khiêm, Phường Hòa Bình, TP.HCM
- Hotline/Zalo: 0939 31 30 33
Nội dung bài viết mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị từ bác sĩ và chuyên môn y tế.
Tài liệu tham khảo
- Johns Hopkins Medicine. Toe Walking.
- American Academy of Pediatrics – HealthyChildren.org. Shoes for Active Toddlers.
- Centers for Disease Control and Prevention – CDC. Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder.
- Cochrane Database of Systematic Reviews. Interventions for idiopathic toe walking.
