Nhiều phụ huynh chỉ bắt đầu lo lắng khi con không phản ứng khi được gọi tên, thường nhìn chằm chằm vào mặt người nói, nói muộn, phát âm không rõ hoặc hay trả lời sai ý. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu đúng rằng khiếm thính không đồng nghĩa với hoàn toàn không nghe được. Trẻ có thể nghe kém ở nhiều mức độ khác nhau, từ nhẹ đến sâu, và mỗi mức độ sẽ ảnh hưởng khác nhau đến giao tiếp, ngôn ngữ và học tập.
Việc hiểu đúng về trẻ khiếm thính rất quan trọng, vì thính giác là một kênh nền tảng giúp trẻ tiếp nhận ngôn ngữ nói, học cách phát âm, hiểu lời người khác và tham gia giao tiếp xã hội. Khi nghe kém không được phát hiện sớm, trẻ có thể chậm phát triển ngôn ngữ, khó học tập, dễ bị cô lập hoặc bị hiểu nhầm trong lớp học.
Bài viết này giúp cha mẹ hiểu rõ trẻ khiếm thính là gì, các mức độ suy giảm thính lực, dấu hiệu nhận biết sớm, những khó khăn trẻ có thể gặp trong giao tiếp – học tập và cách hỗ trợ phù hợp để con có thêm cơ hội phát triển tốt hơn.
Trẻ khiếm thính là gì?
Khái niệm trẻ khiếm thính
Trẻ khiếm thính là trẻ bị giảm một phần hoặc toàn bộ khả năng nghe, khiến việc tiếp nhận âm thanh, nghe lời nói, phát triển ngôn ngữ và giao tiếp gặp nhiều khó khăn. Trong bối cảnh giáo dục hòa nhập, nhóm này thường được gọi là trẻ khuyết tật nghe, trẻ khiếm thính, trẻ điếc hoặc trẻ có suy giảm thính lực, tùy theo mức độ và cách tiếp cận chuyên môn.
Theo Nghị định số 28/2012/NĐ-CP, khuyết tật nghe, nói là tình trạng giảm hoặc mất chức năng nghe, nói hoặc cả nghe và nói, dẫn đến hạn chế trong giao tiếp, trao đổi thông tin bằng lời nói (Chính phủ, 2012). Với bài viết này, nội dung tập trung vào khó khăn về nghe, tức tình trạng khiếm thính hoặc suy giảm thính lực ở trẻ.
Nói dễ hiểu, trẻ khiếm thính là trẻ không nghe được như trẻ cùng tuổi trong điều kiện âm thanh bình thường. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khả năng nghe lời nói, bắt chước âm thanh, phát âm, hiểu chỉ dẫn, giao tiếp với người khác và tham gia học tập.
Khiếm thính không có nghĩa là hoàn toàn không nghe được
Một hiểu nhầm phổ biến là chỉ trẻ “không nghe thấy gì” mới được xem là khiếm thính. Thực tế, khiếm thính có nhiều mức độ. Có trẻ chỉ nghe kém nhẹ, khó nghe trong môi trường ồn. Có trẻ nghe kém vừa, nặng hoặc sâu và cần các phương tiện hỗ trợ chuyên sâu hơn.
Ngay cả với trẻ suy giảm thính lực nặng hoặc sâu, trẻ vẫn có thể còn một phần sức nghe. Phần thính lực còn lại này rất quan trọng. Nếu được phát hiện, can thiệp và hỗ trợ đúng, trẻ có thể tận dụng khả năng nghe còn lại để phát triển giao tiếp, ngôn ngữ và học tập.
Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ dựa vào việc “con vẫn quay lại khi gọi” để kết luận trẻ không có vấn đề về nghe. Trẻ có thể nghe được âm thanh lớn nhưng lại bỏ sót âm nhỏ, nghe được trong phòng yên tĩnh nhưng không nghe rõ trong lớp học ồn, hoặc nghe thấy tiếng nhưng không phân biệt rõ lời nói.
Vì sao khiếm thính ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ?
Trẻ học ngôn ngữ chủ yếu qua nghe. Ngay từ nhỏ, trẻ nghe giọng nói của người lớn, bắt chước âm thanh, học cách phân biệt từ, hiểu ý nghĩa lời nói và dần hình thành khả năng giao tiếp. Khi thính giác bị hạn chế, quá trình này có thể bị ảnh hưởng.
Trẻ khiếm thính có thể không nghe đầy đủ âm thanh lời nói, bỏ sót từ, nghe sai âm, không hiểu chỉ dẫn hoặc không bắt chước được cách phát âm đúng. Nếu tình trạng này kéo dài mà không được phát hiện, trẻ có thể chậm nói, phát âm chưa rõ, vốn từ hạn chế, khó hiểu câu dài và gặp khó khăn trong học tập.
Điều quan trọng là khiếm thính không chỉ ảnh hưởng đến “nghe”. Nó có thể ảnh hưởng dây chuyền đến giao tiếp, ngôn ngữ, nhận thức, kỹ năng xã hội, cảm xúc và sự tự tin của trẻ.
Các mức độ khiếm thính ở trẻ
Suy giảm thính lực nhẹ
Ở mức nhẹ, trẻ vẫn có thể nghe được một phần lời nói, đặc biệt trong môi trường yên tĩnh. Tuy nhiên, trẻ có thể bỏ sót một số âm, nghe không rõ khi người nói đứng xa, nói nhỏ hoặc khi lớp học có nhiều tiếng ồn.
Đây là nhóm rất dễ bị bỏ sót vì trẻ vẫn phản ứng với âm thanh, vẫn nói được và vẫn giao tiếp trong một số tình huống. Cha mẹ có thể chỉ thấy trẻ “hay hỏi lại”, “nghe câu được câu mất”, “không tập trung” hoặc “phản ứng chậm”.
Nếu trẻ nghe kém nhẹ nhưng không được hỗ trợ, trẻ vẫn có thể gặp khó trong học phát âm, nghe chỉ dẫn trên lớp, tham gia trò chuyện nhóm và tiếp thu bài học qua lời giảng.
Suy giảm thính lực vừa
Ở mức vừa, việc nghe lời nói bắt đầu bị ảnh hưởng rõ hơn. Trẻ có thể khó nghe hội thoại bình thường, cần người khác nói to, nói rõ hoặc lặp lại. Nếu không được hỗ trợ, trẻ dễ chậm phát triển vốn từ, phát âm chưa rõ và khó theo kịp nội dung trên lớp.
Trong lớp học, trẻ suy giảm thính lực vừa có thể bỏ sót hướng dẫn của giáo viên, hiểu sai yêu cầu, phản ứng chậm hoặc nhìn sang bạn để bắt chước làm theo. Trẻ cũng có thể mệt mỏi vì phải cố gắng nghe trong thời gian dài.
Suy giảm thính lực nặng
Ở mức nặng, trẻ gặp khó khăn đáng kể trong việc nghe lời nói thông thường. Trẻ có thể chỉ nghe được âm thanh lớn, khó hiểu lời nói nếu không có máy trợ thính hoặc phương tiện hỗ trợ phù hợp.
Tình trạng này ảnh hưởng rõ đến phát âm, học tập, giao tiếp xã hội và sự tự tin của trẻ. Trẻ có thể nhìn chăm chú vào miệng người nói, dựa nhiều vào cử chỉ, nét mặt, ngữ cảnh và hành động của người khác để đoán nội dung giao tiếp.
Suy giảm thính lực sâu
Ở mức sâu, lời nói và ngôn ngữ thường khó phát triển tự nhiên nếu không có hỗ trợ chuyên sâu. Trẻ có thể cần được đánh giá để xem xét các phương án như máy trợ thính, cấy ốc tai, hệ thống điều tần (Frequency Modulation [FM]), trị liệu nghe – nói, ngôn ngữ ký hiệu hoặc hình thức giao tiếp kết hợp.
Với nhóm này, phát hiện sớm và can thiệp đúng hướng đặc biệt quan trọng. Trẻ cần hệ thống hỗ trợ toàn diện từ gia đình, chuyên gia và nhà trường để phát triển giao tiếp, học tập và kỹ năng xã hội.
Vì sao cần hiểu đúng mức độ?
Mỗi mức độ khiếm thính sẽ ảnh hưởng khác nhau đến ngôn ngữ, giao tiếp, học tập và cách hỗ trợ. Trẻ nghe kém nhẹ không cần cùng một kiểu hỗ trợ với trẻ nghe kém sâu. Ngược lại, nếu đánh giá thấp mức độ nghe kém, trẻ có thể không nhận được phương tiện và điều chỉnh cần thiết.
Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ dựa vào cảm giác “con vẫn nghe được” hay “con gọi vẫn quay lại”. Cần đánh giá chuyên môn để biết trẻ nghe được âm nào, tần số nào, trong điều kiện nào và cần hỗ trợ ra sao.
Dấu hiệu nhận biết trẻ khiếm thính
Dấu hiệu bên ngoài ở tai
Một số dấu hiệu bên ngoài có thể gợi ý trẻ cần được kiểm tra thính lực, chẳng hạn tai có dị dạng rõ, tắc ống tai, mất vành tai hoặc bất thường ở cấu trúc tai.
Ngoài ra, trẻ có tai chảy mủ, viêm tai kéo dài, viêm tai tái diễn, hay viêm họng, cảm lạnh hoặc viêm amidan cũng cần được theo dõi. Những vấn đề tai mũi họng này không đồng nghĩa trẻ chắc chắn bị khiếm thính, nhưng có thể ảnh hưởng đến sức nghe tạm thời hoặc kéo dài nếu không được xử lý phù hợp.
Nếu trẻ vừa có dấu hiệu nghe kém vừa có tiền sử viêm tai hoặc tai chảy mủ, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa tai mũi họng và đánh giá thính lực.
Dấu hiệu khi tiếp nhận âm thanh
Cha mẹ nên lưu ý nếu trẻ không giật mình trước tiếng động mạnh bất ngờ, không khó chịu với tiếng ồn lớn hoặc không phản ứng khi có tiếng động phía sau. Một số trẻ khi nghe thường nghiêng đầu về phía âm thanh, đưa tay lên tai hoặc khó xác định âm thanh phát ra từ hướng nào.
Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu có thể là gọi tên không quay lại, không bắt chước âm thanh, ít chú ý đến giọng nói của cha mẹ hoặc chỉ phản ứng khi nhìn thấy người nói. Trẻ cũng có thể nghe được một số âm thanh lớn nhưng không nghe rõ lời nói ở khoảng cách bình thường.
Nếu các biểu hiện này kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đi kiểm tra thính lực thay vì chỉ nghĩ trẻ “không tập trung” hoặc “mải chơi”.
Dấu hiệu trong giao tiếp
Trẻ khiếm thính thường dựa nhiều vào thông tin thị giác khi giao tiếp. Trẻ có thể nhìn chăm chú vào mặt người đối thoại, nhìn miệng người nói, dùng cử chỉ, điệu bộ, nét mặt nhiều hơn lời nói. Trẻ cũng có thể hay bắt chước làm theo bạn hoặc người lớn thay vì thực sự hiểu lời hướng dẫn.
Một số biểu hiện khác gồm: hay yêu cầu nhắc lại, đáp ứng không đúng câu hỏi bằng lời, phản ứng chậm sau khi nghe chỉ dẫn, ngại nói chuyện hoặc có xu hướng tách khỏi hoạt động chung.
Trong lớp học, trẻ có thể bị hiểu nhầm là “lơ đãng”, “không chú ý” hoặc “không nghe lời”, trong khi nguyên nhân có thể là trẻ không nghe rõ hoặc không hiểu đầy đủ nội dung giao tiếp.
Dấu hiệu trong lời nói
Trẻ khiếm thính có thể nói muộn, nói từng từ rời rạc, phát âm sai nhiều, bỏ sót âm, thay âm, nói quá to hoặc quá nhỏ so với hoàn cảnh. Một số trẻ nói giọng mũi, giọng cao, giọng yếu hoặc có vốn từ nghèo nàn.
Nếu trẻ nói muộn kèm theo dấu hiệu nghe kém, cha mẹ không nên chỉ tập trung vào việc “dạy nói”. Việc cần làm trước là kiểm tra thính lực để biết trẻ có nghe đủ âm thanh lời nói hay không.
Khi trẻ không nghe rõ, trẻ sẽ khó bắt chước âm thanh chính xác. Vì vậy, việc phát âm sai kéo dài có thể là dấu hiệu cần đánh giá thính lực, đặc biệt nếu trẻ cũng hay hỏi lại, nhìn miệng người nói hoặc trả lời sai ý.
Dấu hiệu đi kèm về tai mũi họng
Các biểu hiện như tai chảy mủ, viêm tai tái diễn, hay viêm họng, cảm lạnh, viêm amidan hoặc đau tai cần được chú ý. Những tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khả năng nghe của trẻ, nhất là khi kéo dài hoặc tái phát nhiều lần.
Cha mẹ nên ghi lại tần suất các đợt viêm tai, thời điểm trẻ nghe kém rõ hơn, phản ứng của trẻ với âm thanh và những thay đổi trong lời nói. Các thông tin này rất hữu ích khi đưa trẻ đi khám.
Trẻ khiếm thính thường gặp những khó khăn gì?
Khó khăn trong phát triển ngôn ngữ
Khó khăn đầu tiên và rõ nhất thường là ngôn ngữ nói. Trẻ có thể chậm nói, vốn từ ít, phát âm không rõ, dùng sai thanh điệu, nói không đúng ngữ pháp hoặc khó hiểu lời nói của người khác.
Mức độ phát triển ngôn ngữ của trẻ khiếm thính phụ thuộc vào nhiều yếu tố: mức độ suy giảm thính lực, thời điểm bắt đầu nghe kém, thời điểm phát hiện, phương tiện hỗ trợ và chất lượng can thiệp. Vì vậy, cùng là trẻ khiếm thính nhưng khả năng giao tiếp của mỗi trẻ có thể rất khác nhau.
Nếu trẻ được phát hiện sớm, đeo thiết bị phù hợp, được can thiệp nghe – nói hoặc hỗ trợ giao tiếp đúng cách, trẻ sẽ có nhiều cơ hội phát triển ngôn ngữ hơn.
Khó khăn trong học tập
Trẻ khiếm thính bị hạn chế trong tiếp thu thông tin bằng nghe. Trong lớp học, trẻ có thể bỏ sót lời giảng, không nghe rõ câu hỏi, không nắm được yêu cầu bài tập hoặc khó theo kịp thảo luận nhóm.
Khó khăn ngôn ngữ cũng ảnh hưởng đến nhận thức. Khi trẻ không hiểu từ, câu, khái niệm hoặc nội dung trừu tượng, việc học các môn học sẽ gặp nhiều trở ngại.
Một số trẻ có thể hiểu tốt hơn khi được hỗ trợ bằng hình ảnh, chữ viết, vật thật, cử chỉ, sơ đồ hoặc bài học trực quan. Vì vậy, trong lớp học hòa nhập, giáo viên không nên chỉ truyền đạt bằng lời nói mà cần kết hợp nhiều kênh hỗ trợ.
Khó khăn trong giao tiếp và hòa nhập
Trẻ khiếm thính dễ bị hiểu nhầm là không chú ý, không hợp tác hoặc “lơ đãng”. Thực tế, có thể trẻ không nghe rõ hoặc không hiểu đầy đủ nội dung giao tiếp.
Trong môi trường ồn ào như sân trường, lớp đông học sinh, giờ ra chơi hoặc hoạt động nhóm, trẻ càng khó theo dõi lời nói của người khác. Nếu bạn bè và giáo viên không hiểu, trẻ có thể bị cô lập, ít tham gia hoạt động chung hoặc thiếu tự tin khi giao tiếp.
Để hỗ trợ trẻ hòa nhập, người lớn cần giúp trẻ tiếp cận thông tin rõ ràng hơn, khuyến khích bạn bè giao tiếp trực diện, giảm tiếng ồn khi cần và tạo cơ hội để trẻ tham gia hoạt động nhóm theo cách phù hợp.
Tuy vậy, trẻ vẫn có điểm mạnh
Trẻ khiếm thính không chỉ có khó khăn. Nhiều trẻ quan sát rất tốt, nhạy với cử chỉ, nét mặt, hình ảnh và tình huống. Trẻ có thể học tốt hơn qua quan sát, thực hành, bắt chước và các hoạt động trực quan.
Điều này rất quan trọng với cha mẹ: trẻ khiếm thính vẫn có khả năng học tập và phát triển nếu được hỗ trợ đúng. Cách hỗ trợ nên dựa trên điểm mạnh thị giác, khả năng bắt chước, phần thính lực còn lại và hình thức giao tiếp phù hợp với từng trẻ.
Những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ khiếm thính
Mức độ suy giảm thính lực
Thông thường, suy giảm thính lực càng nặng thì ảnh hưởng đến ngôn ngữ nói càng lớn. Trẻ nghe kém nhẹ có thể vẫn phát triển lời nói tương đối tốt nếu được phát hiện và hỗ trợ sớm. Trẻ nghe kém nặng hoặc sâu thường cần can thiệp chuyên sâu hơn để phát triển giao tiếp.
Tuy nhiên, mức độ nghe kém không phải yếu tố duy nhất. Hai trẻ có cùng mức suy giảm thính lực vẫn có thể phát triển ngôn ngữ khác nhau tùy vào thời điểm phát hiện, thiết bị hỗ trợ, môi trường giao tiếp và chất lượng can thiệp.
Thời điểm suy giảm thính lực
Trẻ điếc bẩm sinh hoặc bị suy giảm thính lực trước khi hình thành ngôn ngữ thường gặp khó khăn nhiều hơn so với trẻ mất thính lực sau khi đã có ngôn ngữ nói. Điều này dễ hiểu: nếu trẻ chưa từng nghe đầy đủ âm thanh lời nói, trẻ sẽ khó tự hình thành phát âm, vốn từ và cấu trúc câu.
Vì vậy, với trẻ nhỏ, việc theo dõi phản ứng với âm thanh, mốc phát triển ngôn ngữ và khả năng giao tiếp là rất quan trọng. Nếu trẻ chậm nói đi kèm nghi ngờ nghe kém, cha mẹ nên kiểm tra thính lực sớm.
Việc can thiệp sớm hay muộn
Can thiệp sớm là yếu tố có ý nghĩa rất lớn. EHDI (Early Hearing Detection and Intervention, chương trình phát hiện và can thiệp thính lực sớm) được CDC mô tả là hệ thống giúp nhận diện trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có mất thính lực, đồng thời thúc đẩy đánh giá theo dõi và dịch vụ can thiệp kịp thời cho gia đình có trẻ nghe kém.
Khi nghi ngờ trẻ nghe kém, cha mẹ không nên chờ “lớn sẽ tự nói”. Việc đánh giá sớm giúp xác định trẻ cần máy trợ thính, cấy ốc tai, hệ thống FM, trị liệu nghe – nói, ngôn ngữ ký hiệu hay hình thức giao tiếp kết hợp.
Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?
Những tình huống cần lưu ý sớm
Cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá nếu trẻ có một hoặc nhiều dấu hiệu sau kéo dài:
- Không phản ứng khi gọi tên.
- Không giật mình với tiếng động lớn.
- Nói muộn hoặc ít bắt chước âm thanh.
- Phát âm sai nhiều, nói khó nghe.
- Hay yêu cầu người khác nhắc lại.
- Trả lời không đúng câu hỏi bằng lời.
- Hay nhìn miệng hoặc nhìn sát mặt người nói.
- Có viêm tai kéo dài, tai chảy mủ hoặc nghi ngờ nghe kém.
Những dấu hiệu này cần được xem xét đặc biệt nếu xuất hiện ở nhiều môi trường như ở nhà, ở lớp, khi chơi hoặc khi giao tiếp với người lạ.
Không nên chờ “lớn sẽ tự hết”
Một số trẻ chậm nói có thể cải thiện theo thời gian, nhưng nếu chậm nói đi kèm nghi ngờ nghe kém, cha mẹ không nên chờ đợi quá lâu. Chậm phát hiện suy giảm thính lực có thể làm chậm cả giao tiếp, ngôn ngữ, học tập và kỹ năng xã hội của trẻ.
Càng phát hiện sớm, trẻ càng có cơ hội được hỗ trợ đúng giai đoạn. Điều này đặc biệt quan trọng trong những năm đầu đời, khi não bộ và ngôn ngữ đang phát triển mạnh.
Cha mẹ và giáo viên không tự chẩn đoán thay chuyên gia
Cha mẹ và giáo viên có thể nhận ra dấu hiệu nguy cơ, nhưng việc xác định trẻ có khiếm thính hay không, mức độ ra sao và cần hỗ trợ thế nào phải dựa trên đánh giá chuyên môn.
Đánh giá có thể bao gồm khám tai mũi họng, đo thính lực, đánh giá ngôn ngữ, quan sát giao tiếp và tìm hiểu nhu cầu học tập của trẻ. Tùy trường hợp, trẻ có thể cần gặp bác sĩ tai mũi họng, chuyên viên thính học, chuyên viên âm ngữ trị liệu, giáo viên giáo dục đặc biệt hoặc nhóm can thiệp sớm.
Cách hỗ trợ trẻ khiếm thính tại nhà
Tận dụng sức nghe còn lại của trẻ
Nếu trẻ còn sức nghe, cha mẹ nên khuyến khích trẻ sử dụng tối đa phần thính lực còn lại theo hướng dẫn chuyên môn. Điều này có thể bao gồm đeo máy trợ thính đúng cách, kiểm tra thiết bị thường xuyên, tạo cơ hội nghe trong sinh hoạt hằng ngày và luyện nghe – nói với chuyên gia.
Với một số trẻ suy giảm thính lực nặng hoặc sâu, bác sĩ và chuyên gia thính học có thể đánh giá khả năng sử dụng cấy ốc tai. National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD) cho biết trẻ được cấy ốc tai sớm, kèm trị liệu chuyên sâu, thường có cơ hội nghe, hiểu âm thanh và phát triển lời nói tốt hơn so với trẻ được cấy muộn hơn.
Dù dùng phương tiện nào, cha mẹ cần theo dõi đều đặn và phối hợp với chuyên gia để điều chỉnh hỗ trợ theo sự phát triển của trẻ.
Tăng hỗ trợ bằng thị giác
Khi nói chuyện với trẻ, cha mẹ nên để trẻ nhìn rõ mặt và miệng người nói. Không nên vừa quay lưng vừa nói, nói từ phòng khác hoặc nói khi đang che miệng. Hãy dùng thêm hình ảnh, đồ vật thật, cử chỉ, nét mặt và hành động minh họa để trẻ dễ hiểu hơn.
Trẻ khiếm thính thường học hiệu quả qua quan sát, thực hành và bắt chước. Vì vậy, khi dạy trẻ một kỹ năng mới, cha mẹ nên làm mẫu rõ ràng, cho trẻ nhìn, cho trẻ thực hành và nhắc lại trong nhiều tình huống.
Nếu trẻ sử dụng ngôn ngữ ký hiệu hoặc giao tiếp kết hợp, gia đình nên học và dùng nhất quán để trẻ có môi trường giao tiếp đầy đủ hơn.
Tạo môi trường giao tiếp rõ ràng, ít nhiễu
Môi trường ồn khiến trẻ khiếm thính nghe khó hơn. Khi nói chuyện hoặc dạy trẻ, cha mẹ nên giảm tiếng ồn xung quanh như tivi, nhạc lớn hoặc nhiều người nói cùng lúc. Hãy nói chậm, rõ, câu ngắn, nhấn vào từ khóa quan trọng và kiểm tra xem trẻ đã hiểu chưa.
Không nên chỉ hỏi “con hiểu chưa?” vì trẻ có thể gật đầu theo thói quen. Thay vào đó, hãy yêu cầu trẻ nhắc lại bằng lời, chỉ vào tranh, làm thử hoặc chọn đúng đồ vật để kiểm tra mức độ hiểu.
Khi giao tiếp, người lớn nên đứng gần trẻ, gọi tên trẻ trước khi nói, đảm bảo trẻ đang nhìn về phía mình và không nói quá nhanh.
Đồng hành cùng chuyên gia
Cha mẹ nên phối hợp với bác sĩ tai mũi họng, chuyên viên thính học, giáo viên giáo dục đặc biệt, chuyên viên âm ngữ trị liệu hoặc chuyên gia can thiệp sớm. Tùy mức độ nghe kém, trẻ có thể cần máy trợ thính, cấy ốc tai, hệ thống FM, trị liệu nghe – nói, ngôn ngữ ký hiệu hoặc giao tiếp tổng hợp.
Điều quan trọng là không trì hoãn can thiệp. Hỗ trợ càng sớm, trẻ càng có thêm cơ hội phát triển ngôn ngữ, giao tiếp và học tập.
Hỗ trợ trẻ khiếm thính ở trường và trong lớp hòa nhập
Điều chỉnh cách dạy theo khả năng nghe của trẻ
Trong lớp học hòa nhập, giáo viên cần điều chỉnh cách dạy theo khả năng nghe và giao tiếp của trẻ. Không nên phụ thuộc hoàn toàn vào giảng nói. Cần tăng hỗ trợ trực quan như tranh ảnh, bảng biểu, vật thật, chữ viết, cử chỉ và mô hình.
Giáo viên cũng cần kiểm tra mức độ hiểu bằng nhiều hình thức. Ví dụ, trẻ có thể được yêu cầu chỉ vào tranh, làm mẫu, chọn đáp án, nhắc lại ý chính hoặc thực hiện một thao tác để chứng minh đã hiểu.
Với trẻ sử dụng ngôn ngữ ký hiệu hoặc giao tiếp tổng hợp, hình thức kiểm tra và đánh giá nên được điều chỉnh phù hợp để phản ánh đúng năng lực của trẻ, không chỉ dựa vào khả năng nghe – nói.
Tạo điều kiện để trẻ tham gia hoạt động chung
Trẻ khiếm thính không nên bị tách khỏi lớp chỉ vì khó nghe. Thay vào đó, giáo viên cần điều chỉnh hoạt động để trẻ vẫn có vai trò trong nhóm, có cơ hội giao tiếp với bạn và được tham gia phù hợp với khả năng.
Ví dụ, giáo viên có thể cho trẻ ngồi vị trí dễ nhìn giáo viên, phân công bạn hỗ trợ, viết yêu cầu lên bảng, dùng tranh minh họa, nhắc lại từ khóa, chia nhiệm vụ rõ ràng và đảm bảo trẻ nhìn thấy người đang nói.
Trong thảo luận nhóm, nên tránh tình trạng nhiều bạn nói cùng lúc. Giáo viên có thể quy định lần lượt từng người nói, dùng tín hiệu trực quan và tóm tắt lại ý chính để trẻ theo kịp.
Phối hợp gia đình – giáo viên – chuyên gia
Hỗ trợ trẻ khiếm thính cần sự phối hợp giữa gia đình, giáo viên và chuyên gia. Gia đình cung cấp thông tin về tình trạng nghe, thiết bị hỗ trợ, cách trẻ giao tiếp ở nhà và những khó khăn thường gặp. Giáo viên theo dõi khả năng học tập, giao tiếp và tham gia lớp học. Chuyên gia hỗ trợ đánh giá thính lực, ngôn ngữ và phương tiện can thiệp.
Kế hoạch hỗ trợ cần được điều chỉnh theo thời gian. Khi trẻ lớn hơn, yêu cầu giao tiếp và học tập thay đổi, gia đình và nhà trường cần cập nhật lại mục tiêu, phương tiện hỗ trợ và cách dạy phù hợp.
Kết bài
Khiếm thính ở trẻ không chỉ là chuyện “nghe kém”. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến ngôn ngữ, phát âm, giao tiếp, học tập và khả năng hòa nhập của trẻ. Điều quan trọng là cha mẹ cần hiểu rằng khiếm thính có nhiều mức độ, không phải trẻ nào cũng hoàn toàn không nghe được.
Nếu phụ huynh thấy con không phản ứng khi gọi tên, không giật mình với tiếng động lớn, nói muộn, phát âm sai nhiều, hay nhìn sát mặt người nói, thường yêu cầu nhắc lại hoặc có dấu hiệu viêm tai kéo dài, nên đưa trẻ đi đánh giá sớm.
Phát hiện sớm, hiểu đúng mức độ và hỗ trợ đúng hướng sẽ giúp trẻ có thêm cơ hội phát triển ngôn ngữ, giao tiếp và tham gia học tập tốt hơn.
Tài liệu tham khảo
- Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Hearing loss in children.
- Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Treatment and intervention for hearing loss.
- Chính phủ. (2012). Nghị định số 28/2012/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Người khuyết tật.
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders. (2024). Cochlear implants.
- World Health Organization. (2024). Deafness and hearing loss.
- Nguyễn Thị Hoàng Yến (2005), Đại cương về giáo dục trẻ khiếm thính, NXB Đại học Sư phạm.
- Vương Hồng Tâm và cộng sự (2006), Giáo dục hòa nhập trẻ khiếm thính cấp Tiểu học, NXB Lao động.
