Vì sao trẻ có nhu cầu đặc biệt thích âm nhạc, hội họa?

Khi thấy trẻ có thể nghe đi nghe lại một giai điệu, nhớ nhanh một đoạn nhạc hoặc dành nhiều thời gian cho màu sắc và hình vẽ, người lớn thường cho rằng trẻ “nhạy cảm với nghệ thuật” hoặc có năng khiếu đặc biệt. Thực tế, một số trẻ có nhu cầu đặc biệt hứng thú với âm nhạc và hội họa có thể do nhiều yếu tố kết hợp: đặc điểm xử lý cảm giác, sự yêu thích tính lặp lại, khả năng chú ý đến chi tiết, nhu cầu biểu đạt không lời và trải nghiệm tích cực khi được tự do sáng tạo.

Tuy nhiên, đây không phải đặc điểm chung của mọi trẻ. Hứng thú nghệ thuật cũng không tự động đồng nghĩa với năng khiếu, khả năng thiên bẩm hay nhu cầu trị liệu.

Có phải trẻ có nhu cầu đặc biệt đều nhạy cảm với nghệ thuật?

Không. “Trẻ có nhu cầu đặc biệt” là một nhóm rất đa dạng, có thể bao gồm trẻ tự kỷ, trẻ chậm phát triển, khó khăn ngôn ngữ, rối loạn chú ý, khuyết tật vận động, khác biệt xử lý cảm giác hoặc những nhu cầu hỗ trợ khác.

Ngay cả những trẻ có cùng chẩn đoán cũng có sở thích, khả năng và phản ứng cảm giác rất khác nhau. Một trẻ có thể yêu thích tiếng đàn piano nhưng khó chịu với tiếng trống. Trẻ khác có thể say mê bút chì và màu sáp nhưng né tránh màu nước vì không thích cảm giác ướt, dính trên tay.

CDC ghi nhận người tự kỷ có thể có sở thích tập trung, đồng thời phản ứng khác biệt trước âm thanh, hình ảnh, mùi, vị hoặc cảm giác chạm. Tuy nhiên, những đặc điểm này không có nghĩa mọi trẻ tự kỷ đều yêu thích hoặc có năng khiếu nghệ thuật (CDC, 2024).

Vì vậy, thay vì mặc định rằng trẻ có nhu cầu đặc biệt sẽ “nhạy cảm với nghệ thuật”, người lớn cần quan sát phản ứng thực tế của từng trẻ.

Vì sao một số trẻ có nhu cầu đặc biệt hứng thú với âm nhạc và hội họa?

Không có một nguyên nhân duy nhất giải thích sở thích này. Dưới đây là một số yếu tố có thể góp phần tạo nên sự hứng thú của trẻ.

Âm nhạc và hội họa có cấu trúc, quy luật và tính lặp lại

Nhịp điệu, phách, giai điệu và cấu trúc của một bài hát thường có sự lặp lại. Trong hội họa, trẻ cũng có thể tạo ra những chuỗi màu, đường nét, hình khối hoặc thao tác quen thuộc.

Tính lặp lại giúp hoạt động trở nên dễ dự đoán hơn. Khi trẻ đã biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, trẻ có thể cảm thấy an toàn và dễ tham gia hơn so với những tình huống xã hội thay đổi nhanh hoặc có quá nhiều yêu cầu khó đoán.

Một nghiên cứu trên người trưởng thành ghi nhận mối liên hệ giữa đặc điểm tự kỷ và xu hướng ưu tiên tính dự đoán trong nhiệm vụ liên quan đến âm nhạc và xử lý tri giác. Tuy vậy, kết quả này chỉ gợi ý một cơ chế có thể liên quan, không đủ để giải thích sở thích của từng trẻ cụ thể (Goris et al., 2020).

Kích thích nghệ thuật có thể phù hợp với đặc điểm cảm giác của trẻ

Âm nhạc tác động đến thính giác, nhịp điệu và vận động. Hội họa mang đến màu sắc, hình dạng, chuyển động của tay và nhiều loại chất liệu. Với một số trẻ, những kích thích này tạo cảm giác dễ chịu, thú vị hoặc giúp trẻ duy trì sự tỉnh táo.

Trẻ có thể bị thu hút bởi:

• Cao độ hoặc âm sắc của một loại nhạc cụ.
• Nhịp đều và có thể dự đoán.
• Cảm giác rung khi chạm vào đàn hoặc trống.
• Màu sắc có độ tương phản cao.
• Chuyển động lặp lại khi tô, vẽ hoặc xếp hình.
• Cảm giác của bút sáp, đất nặn hoặc giấy.
• Việc quan sát một hình ảnh dần được hoàn thành.

Ngược lại, trẻ nhạy cảm với âm thanh có thể che tai, hoảng sợ hoặc né tránh một số loại nhạc. Trẻ nhạy cảm xúc giác cũng có thể không muốn chạm vào hồ dán, đất sét hoặc màu vẽ. Do đó, khác biệt cảm giác có thể tạo ra cả sự yêu thích lẫn né tránh.

Nghệ thuật mở ra một phương thức biểu đạt không phụ thuộc hoàn toàn vào lời nói

Với trẻ chưa có ngôn ngữ nói, vốn từ còn hạn chế hoặc gặp khó khăn khi trả lời câu hỏi trực tiếp, âm thanh và hình ảnh có thể trở thành một phương thức thể hiện khác.

Trẻ có thể:

• Chọn bài hát phù hợp với cảm xúc hiện tại.
• Thay đổi tốc độ hoặc cường độ khi chơi nhạc cụ.
• Dùng màu sắc, đường nét hoặc hình ảnh theo ý thích.
• Tạo ra một câu chuyện bằng tranh.
• Bắt chước nhịp điệu để duy trì tương tác.
• Sử dụng âm nhạc như một cách khởi đầu hoặc đáp lại giao tiếp.

Tuy nhiên, người lớn không nên tự diễn giải rằng một màu sắc, hình vẽ hoặc cách chơi nhạc cụ luôn đại diện cho một cảm xúc cụ thể. Sản phẩm nghệ thuật cần được tìm hiểu trong bối cảnh, dựa trên lời kể và phản ứng thực tế của chính trẻ.

Trẻ nhận được phản hồi trực tiếp và dễ hiểu

Khi trẻ nhấn một phím đàn, âm thanh xuất hiện ngay. Khi đưa bút trên giấy, một đường nét được tạo ra. Mối liên hệ rõ ràng giữa hành động và kết quả có thể giúp trẻ dễ hiểu hoạt động, chủ động thử nghiệm và duy trì chú ý.

Không giống một số tình huống giao tiếp có nhiều tín hiệu khó nhận biết, hoạt động nghệ thuật thường cho trẻ phản hồi trực tiếp:

• Đánh mạnh hoặc nhẹ tạo ra âm thanh khác nhau.
• Thay đổi tốc độ làm nhịp điệu thay đổi.
• Pha hai màu tạo ra một màu mới.
• Di chuyển bút theo hướng khác tạo ra hình dạng khác.
• Lặp lại thao tác giúp sản phẩm dần hoàn thiện.

Những trải nghiệm này có thể mang lại cảm giác chủ động và kiểm soát, đặc biệt khi trẻ được quyền lựa chọn.

Một số trẻ có khả năng chú ý tốt đến cao độ hoặc chi tiết thị giác

Nghiên cứu trên một nhóm trẻ tự kỷ từ 7-13 tuổi ghi nhận khả năng phân biệt cao độ và ghi nhớ giai điệu tốt hơn nhóm trẻ phát triển điển hình được đối sánh về tuổi và năng lực trí tuệ. Tuy nhiên, đây là kết quả ở một nhóm nghiên cứu cụ thể, không thể áp dụng cho mọi trẻ tự kỷ (Stanutz et al., 2014).

Trong lĩnh vực thị giác, một nghiên cứu theo dõi mắt ở 207 trẻ tự kỷ và 125 trẻ phát triển điển hình cho thấy nhóm trẻ tự kỷ dành tỷ lệ chú ý cao hơn cho kích thích động không mang tính xã hội. Kết quả này gợi ý sự khác biệt trong cách phân bổ chú ý thị giác, nhưng không chứng minh rằng trẻ tự kỷ đương nhiên yêu thích hoặc giỏi hội họa (Gong et al., 2021).

Khả năng nhận ra cao độ, ghi nhớ giai điệu hoặc quan sát chi tiết có thể hỗ trợ quá trình học nghệ thuật. Dù vậy, để phát triển thành kỹ năng, trẻ vẫn cần cơ hội trải nghiệm, phương pháp hướng dẫn phù hợp và thời gian luyện tập.

Sở thích có thể trở thành nguồn động lực mạnh

Khi trẻ tìm thấy một hoạt động phù hợp với sở thích và khả năng, trẻ có thể sẵn sàng tham gia lâu hơn, chủ động lặp lại và cảm thấy thành công. Sự tiến bộ, lời động viên và cơ hội được chia sẻ sản phẩm tiếp tục củng cố hứng thú của trẻ.

Một trẻ thích âm nhạc có thể chủ động giao tiếp để yêu cầu bài hát. Trẻ yêu hội họa có thể học thêm từ mới để gọi tên màu sắc, đồ vật hoặc nhân vật. Trong trường hợp này, nghệ thuật không chỉ là phần thưởng mà còn có thể trở thành cầu nối để mở rộng giao tiếp và học tập.

Vì sao trẻ có thể thích âm nhạc nhưng không thích hội họa, hoặc ngược lại?

Âm nhạc và hội họa đều thuộc lĩnh vực nghệ thuật nhưng yêu cầu những khả năng khác nhau.

Âm nhạc liên quan nhiều đến xử lý âm thanh, nhịp điệu, ghi nhớ chuỗi, phối hợp nghe – vận động và khả năng chờ đợi theo thời gian. Hội họa lại yêu cầu xử lý thị giác, vận động tinh, phối hợp tay – mắt, lựa chọn vật liệu và khả năng chịu đựng cảm giác khi tiếp xúc với màu hoặc giấy.

Do đó, trẻ có thể:

• Thích nghe nhạc nhưng không muốn trực tiếp chơi nhạc cụ.
• Thích nhịp điệu nhưng nhạy cảm với âm thanh lớn.
• Thích vẽ bằng bút chì nhưng không thích màu nước.
• Thích quan sát tranh nhưng gặp khó khăn khi cầm bút.
• Thích sao chép hình ảnh nhưng chưa hứng thú với vẽ tự do.
• Yêu thích cả âm nhạc và hội họa nhưng chỉ tham gia trong thời lượng ngắn.

Việc trẻ không thích một loại hình nghệ thuật không phải dấu hiệu bất thường và cũng không nên trở thành lý do để ép trẻ tham gia.

Phân biệt hứng thú, năng khiếu và mục tiêu trị liệu

Ba khái niệm này thường bị nhầm lẫn:

Khái niệm	Biểu hiện chính	Cách xác định
Hứng thú	Trẻ chủ động tìm kiếm, vui vẻ tham gia hoặc muốn lặp lại hoạt động	Quan sát sở thích và mức độ tham gia trong nhiều thời điểm
Năng khiếu hoặc kỹ năng	Trẻ thể hiện khả năng nổi bật về nhịp điệu, cao độ, ghi nhớ, phối màu, tạo hình hoặc kỹ thuật	Đánh giá dựa trên độ tuổi, trải nghiệm học tập và tiêu chí chuyên môn
Mục tiêu trị liệu	Hoạt động nghệ thuật được sử dụng để hỗ trợ một mục tiêu chức năng cụ thể	Cần đánh giá, kế hoạch và người thực hiện có chuyên môn phù hợp

Trẻ thích nghe nhạc không đồng nghĩa với có năng khiếu âm nhạc. Trẻ vẽ nhiều cũng chưa đủ để kết luận có năng khiếu hội họa. Tương tự, một hoạt động có âm nhạc hoặc màu vẽ không tự động trở thành âm nhạc trị liệu hay trị liệu nghệ thuật.

Làm thế nào nhận biết trẻ thật sự hứng thú với nghệ thuật?

Phụ huynh và giáo viên có thể quan sát một số biểu hiện như:

• Trẻ chủ động tìm đến nhạc cụ hoặc vật liệu vẽ.
• Trẻ yêu cầu được nghe lại một bài hát hoặc tiếp tục hoàn thành tranh.
• Thời gian chú ý trong hoạt động nghệ thuật dài hơn so với nhiều hoạt động khác.
• Trẻ ghi nhớ giai điệu, nhịp, màu sắc hoặc chi tiết hình ảnh.
• Trẻ thử nghiệm nhiều cách tạo âm thanh hoặc sử dụng vật liệu.
• Trẻ thể hiện sự vui vẻ, bình tĩnh hoặc chủ động tương tác.
• Trẻ muốn chia sẻ sản phẩm hoặc mời người khác cùng tham gia.
• Hứng thú xuất hiện ở nhiều thời điểm, không chỉ khi trẻ muốn né tránh một nhiệm vụ khác.

Cũng cần quan sát các dấu hiệu quá tải như che tai, nhăn mặt, né tránh vật liệu, kích động, mất kiểm soát hoặc khó chuyển sang hoạt động tiếp theo. Một hoạt động phù hợp cần giúp trẻ tham gia trong trạng thái tương đối ổn định, không phải chịu đựng để hoàn thành.

Cha mẹ nên phát triển sở thích nghệ thuật của trẻ như thế nào?

Bắt đầu từ điều trẻ thực sự yêu thích

Thay vì quyết định trước rằng trẻ phải học piano hoặc phải vẽ theo mẫu, phụ huynh có thể quan sát trẻ thích âm thanh, màu sắc, hình dạng và vật liệu nào.

Nếu trẻ thích một giai điệu ngắn, hãy bắt đầu từ giai điệu đó. Nếu trẻ chỉ thích vẽ phương tiện giao thông, có thể dùng chính chủ đề này để mở rộng màu sắc, bối cảnh và câu chuyện.

Điều chỉnh môi trường cảm giác

Với âm nhạc, nên kiểm soát âm lượng, số lượng nhạc cụ và khoảng cách giữa trẻ với nguồn âm thanh. Với hội họa, có thể cho trẻ thử lần lượt bút chì, bút sáp, màu khô, màu nước hoặc đất nặn để tìm chất liệu phù hợp.

Không nên cho rằng trẻ sẽ “quen dần” nếu liên tục bị đặt trong môi trường gây quá tải.

Cho trẻ quyền lựa chọn

Trẻ có thể được chọn bài hát, nhạc cụ, màu sắc, vị trí ngồi hoặc cách hoàn thành sản phẩm. Những lựa chọn nhỏ giúp trẻ cảm thấy chủ động và tăng khả năng hợp tác.

Tập trung vào quá trình thay vì đẹp – xấu

Người lớn nên ghi nhận cách trẻ khám phá, cố gắng, lựa chọn và giải quyết khó khăn. Việc liên tục sửa tranh, bắt trẻ đánh đàn thật đúng hoặc so sánh với bạn khác có thể làm giảm hứng thú ban đầu.

Có thể sử dụng những lời nhận xét cụ thể như:

• “Con đã thử hai cách tạo âm thanh khác nhau.”
• “Con chọn ba màu để hoàn thành bức tranh.”
• “Hôm nay con chờ đến lượt và cùng cô chơi hết bài.”
• “Con đã tự xin thêm màu khi cần.”

Mở rộng kỹ năng từng bước

Từ sở thích nghệ thuật, người lớn có thể tạo cơ hội phát triển:

• Giao tiếp yêu cầu và lựa chọn.
• Chú ý chung.
• Bắt chước.
• Chờ đợi và luân phiên.
• Phối hợp tay – mắt.
• Vận động tinh.
• Ghi nhớ trình tự.
• Nhận diện và biểu đạt cảm xúc.
• Tương tác với bạn cùng nhóm.

Mục tiêu cần vừa sức và không làm mất đi niềm vui của trẻ đối với hoạt động.

Tôn trọng quyền riêng tư của trẻ

Không phải mọi bức tranh hoặc phần biểu diễn của trẻ đều cần được đăng tải. Cha mẹ và đơn vị giáo dục nên cân nhắc quyền riêng tư, xin sự đồng thuận phù hợp và tránh biến sở thích của trẻ thành áp lực phải biểu diễn.

Hứng thú với âm nhạc và hội họa có giúp trẻ phát triển không?

Âm nhạc và hội họa có thể tạo ra môi trường thuận lợi để trẻ chú ý, lựa chọn, tương tác và thể hiện ý tưởng. Tuy nhiên, lợi ích phụ thuộc vào đặc điểm của trẻ, mục tiêu hoạt động, người hướng dẫn và cách tổ chức.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 51 trẻ tự kỷ từ 6-12 tuổi ghi nhận chương trình âm nhạc cá nhân kéo dài 8-12 tuần có liên quan đến cải thiện một số chỉ số giao tiếp do phụ huynh báo cáo và thay đổi kết nối não. Nghiên cứu cũng không ghi nhận cải thiện ở tất cả thước đo và có quy mô mẫu còn khiêm tốn, vì vậy kết quả không nên được xem là cam kết hiệu quả cho mọi trẻ (Sharda et al., 2018).

Điều quan trọng là phân biệt:

• Học nhạc cụ hướng đến kỹ năng biểu diễn và kiến thức âm nhạc.
• Lớp hội họa hướng đến kỹ thuật, sáng tạo và cảm thụ mỹ thuật.
• Hoạt động nghệ thuật hỗ trợ sử dụng nghệ thuật để tăng hứng thú và tạo cơ hội phát triển kỹ năng.
• Âm nhạc trị liệu hoặc trị liệu nghệ thuật cần có mục tiêu trị liệu, quy trình theo dõi và người thực hiện được đào tạo phù hợp.

Không nên sử dụng âm nhạc hoặc hội họa để thay thế đánh giá, can thiệp giáo dục, âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu hay điều trị y khoa khi trẻ có nhu cầu ở những lĩnh vực này.

Khi nào cha mẹ nên tìm sự tư vấn chuyên môn?

Gia đình nên trao đổi với chuyên viên khi:

• Trẻ phản ứng quá mức với âm thanh, ánh sáng hoặc chất liệu.
• Sở thích trở nên quá tập trung và cản trở việc ăn, ngủ, học hoặc sinh hoạt.
• Trẻ chỉ có thể ổn định khi được nghe đúng một bài hát hoặc thực hiện một hoạt động cố định.
• Trẻ có năng lực nổi bật nhưng khó tham gia lớp học thông thường.
• Gia đình muốn sử dụng sở thích nghệ thuật để hỗ trợ mục tiêu giao tiếp, vận động hoặc cảm xúc.
• Trẻ có dấu hiệu chậm phát triển, khó khăn giao tiếp hoặc hành vi cần được đánh giá.

Mục đích của tư vấn không phải loại bỏ sở thích, mà là hiểu chức năng của hoạt động và giúp trẻ phát triển hứng thú theo hướng an toàn, cân bằng.

Phát triển thế mạnh nghệ thuật cho trẻ tại AKey Academy

Tại AKey Academy, sở thích nghệ thuật của trẻ được quan sát trong mối liên hệ với khả năng giao tiếp, nhận thức, vận động, cảm xúc – hành vi, xử lý cảm giác và kỹ năng thích nghi.

Tùy nhu cầu, trẻ có thể được định hướng tham gia:

1. Chương trình giảng dạy nhạc cụ chuyên nghiệp: Piano, Organ, Guitar, Trống, Ukulele và Violin.
2. Lớp vẽ sáng tạo theo độ tuổi.
3. Hoạt động âm nhạc và nghệ thuật trong chương trình hỗ trợ phát triển.
4. Âm nhạc trị liệu và các chương trình can thiệp đa ngành khi có mục tiêu phù hợp.

Đội ngũ không mặc định mọi trẻ có nhu cầu đặc biệt đều phải học nghệ thuật. Hoạt động được lựa chọn dựa trên hứng thú, khả năng tham gia và mục tiêu ưu tiên của từng trẻ. Trẻ cũng không bị yêu cầu phải vẽ đẹp hoặc biểu diễn tốt mới được ghi nhận.

AKey Academy – Hệ thống Trung tâm Giáo dục – Nghệ thuật
Địa chỉ: 110/21 Ông Ích Khiêm, Phường Hòa Bình, TP.HCM
Hotline: 0939 31 30 33
Website: https://akeyacademy.com/

Câu hỏi thường gặp

Trẻ tự kỷ thích âm nhạc có phải vì thính giác tốt hơn không?

Không thể kết luận như vậy. Một số trẻ tự kỷ có khả năng phân biệt cao độ hoặc ghi nhớ giai điệu tốt, nhưng một số trẻ khác lại khó xử lý âm thanh hoặc rất nhạy cảm với tiếng ồn. Cần quan sát khả năng cụ thể của từng trẻ.

Trẻ vẽ nhiều có phải đang có năng khiếu hội họa?

Chưa chắc. Vẽ nhiều trước hết cho thấy trẻ có hứng thú hoặc tìm thấy sự dễ chịu trong hoạt động. Năng khiếu cần được đánh giá dựa trên kỹ năng, quá trình học và mức độ phát triển phù hợp với độ tuổi.

Khi nào nên cho trẻ học nhạc cụ?

Trẻ có thể bắt đầu khi thể hiện hứng thú, có thể tham gia hoạt động trong một khoảng thời gian phù hợp và chịu được âm thanh của nhạc cụ. Giáo viên cần điều chỉnh phương pháp theo khả năng chú ý, vận động và giao tiếp của trẻ.

Có nên dùng âm nhạc để giúp trẻ bình tĩnh?

Có thể sử dụng bài hát hoặc nhịp điệu quen thuộc như một công cụ hỗ trợ nếu trẻ cảm thấy dễ chịu. Tuy nhiên, cần theo dõi âm lượng, phản ứng của trẻ và kết hợp thêm các cách điều chỉnh cảm xúc khác.

Trẻ thích nghệ thuật có cần tham gia trị liệu nghệ thuật không?

Không nhất thiết. Trẻ có thể học nhạc hoặc hội họa đơn giản vì yêu thích. Trị liệu chỉ nên được cân nhắc khi trẻ có mục tiêu hỗ trợ cụ thể và được đánh giá bởi người có chuyên môn phù hợp.

Tôn trọng sự khác biệt để nuôi dưỡng sở thích của trẻ

Việc một số trẻ có nhu cầu đặc biệt hứng thú với âm nhạc và hội họa có thể liên quan đến đặc điểm cảm giác, khả năng chú ý đến chi tiết, tính lặp lại của hoạt động, nhu cầu biểu đạt không lời và cảm giác chủ động khi sáng tạo.

Dù vậy, không nên dùng sở thích nghệ thuật để gắn nhãn năng khiếu, suy đoán chẩn đoán hoặc áp đặt một phương pháp can thiệp. Điều quan trọng nhất là quan sát trẻ thích điều gì, phản ứng như thế nào và cần được hỗ trợ ra sao.

Khi được tôn trọng, hướng dẫn phù hợp và có cơ hội trải nghiệm, nghệ thuật có thể trở thành một phần ý nghĩa trong quá trình học tập, giao tiếp và phát triển của trẻ.

Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế quá trình thăm khám, đánh giá hoặc can thiệp trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

1. Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Signs and symptoms of autism spectrum disorder. https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html
2. Gong, X., Li, X., Wang, Q., Hoi, S. P., Yin, T., Zhao, L., Meng, F., Luo, X., & Liu, J. (2021). Comparing visual preferences between autism spectrum disorder (ASD) and normal children to explore the characteristics of visual preference of ASD children by improved visual preference paradigm: A case-control study. Translational Pediatrics, 10(8), 2006-2015. https://doi.org/10.21037/tp-21-294
3. Goris, J., Brass, M., Cambier, C., Delplanque, J., Wiersema, J. R., & Braem, S. (2020). The relation between preference for predictability and autistic traits. Autism Research, 13(7), 1144-1154. https://doi.org/10.1002/aur.2244
4. Sharda, M., Tuerk, C., Chowdhury, R., Jamey, K., Foster, N., Custo-Blanch, M., Tan, M., Nadig, A., & Hyde, K. (2018). Music improves social communication and auditory-motor connectivity in children with autism. Translational Psychiatry, 8, Article 231. https://doi.org/10.1038/s41398-018-0287-3
5. Stanutz, S., Wapnick, J., & Burack, J. A. (2014). Pitch discrimination and melodic memory in children with autism spectrum disorders. Autism, 18(2), 137-147.