Rối loạn phát triển lan tỏa là thuật ngữ từng được sử dụng để mô tả một nhóm khó khăn phát triển ảnh hưởng đến giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi và khả năng thích nghi của trẻ. Hiện nay, trong nhiều hệ thống phân loại hiện đại, thuật ngữ này đã được thay thế phần lớn bằng “rối loạn phổ tự kỷ” hay Autism Spectrum Disorder – ASD. Tuy nhiên, phụ huynh vẫn có thể bắt gặp cụm từ “rối loạn phát triển lan tỏa” trong hồ sơ cũ, tài liệu chuyên môn hoặc kết quả đánh giá trước đây.
Việc hiểu đúng thuật ngữ này giúp ba mẹ không quá hoang mang, đồng thời biết khi nào cần đưa trẻ đi đánh giá chuyên sâu để có lộ trình hỗ trợ phù hợp.
Rối loạn phát triển lan tỏa là gì?
Rối loạn phát triển lan tỏa, tiếng Anh là Pervasive Developmental Disorder – PDD, trước đây được dùng để chỉ nhóm rối loạn phát triển có ảnh hưởng rộng đến nhiều lĩnh vực của trẻ, đặc biệt là giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi. Theo Cleveland Clinic, PDD từng là thuật ngữ mô tả nhóm chậm phát triển ảnh hưởng đến kỹ năng xã hội và giao tiếp, nhưng hiện nay các chuyên gia y tế thường sử dụng thuật ngữ rối loạn phổ tự kỷ thay thế.
Trước đây, nhóm rối loạn phát triển lan tỏa thường bao gồm các chẩn đoán như tự kỷ, hội chứng Asperger, rối loạn phát triển lan tỏa không đặc hiệu và rối loạn tan rã thời thơ ấu. Từ DSM-5, các chẩn đoán này được gộp lại dưới thuật ngữ rối loạn phổ tự kỷ, nhằm phản ánh rõ hơn tính “phổ” và mức độ hỗ trợ khác nhau ở từng trẻ.
Nói cách khác, nếu trẻ từng được ghi nhận là có rối loạn phát triển lan tỏa, ba mẹ nên hiểu đây là dấu hiệu cần được đánh giá kỹ hơn về phát triển, giao tiếp, hành vi, cảm giác và khả năng thích nghi, thay vì xem đó là một nhãn chẩn đoán cố định.
Vì sao gọi là “lan tỏa”?
Từ “lan tỏa” không có nghĩa là bệnh lây lan. Thuật ngữ này dùng để chỉ việc khó khăn của trẻ không chỉ nằm ở một kỹ năng riêng lẻ, mà có thể ảnh hưởng đến nhiều mặt phát triển cùng lúc.
Ví dụ, một trẻ có rối loạn phát triển lan tỏa có thể vừa chậm nói, vừa ít giao tiếp mắt, ít chơi tương tác với người khác, khó thay đổi thói quen, có hành vi lặp lại hoặc phản ứng cảm giác khác biệt. Những khó khăn này có thể tác động đến việc học, sinh hoạt, kết bạn và hòa nhập của trẻ.
Dấu hiệu rối loạn phát triển lan tỏa ở trẻ
Dấu hiệu của rối loạn phát triển lan tỏa có thể khác nhau ở từng trẻ. Có trẻ biểu hiện rõ từ sớm, nhưng cũng có trẻ phát triển tương đối bình thường trong giai đoạn đầu, sau đó chững lại hoặc mất một số kỹ năng đã có. CDC cho biết dấu hiệu tự kỷ có thể xuất hiện trong 12 tháng đầu đời, hoặc muộn hơn khoảng 24 tháng; một số trẻ từng đạt mốc phát triển rồi ngừng tiến bộ hoặc mất kỹ năng trong giai đoạn 18–24 tháng.
Một số dấu hiệu thường gặp gồm:
- Ít giao tiếp mắt, ít nhìn theo khi người lớn gọi tên.
- Chậm nói, ít bập bẹ, ít dùng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay, gật đầu.
- Ít chia sẻ sự chú ý, ít khoe đồ vật hoặc kéo người lớn cùng tham gia.
- Không biết chơi giả vờ hoặc cách chơi còn rập khuôn.
- Khó tương tác với bạn cùng tuổi, thích chơi một mình.
- Lặp lại hành vi như xoay bánh xe, xếp đồ vật thành hàng, vỗ tay, nhảy, xoay tròn.
- Khó chịu khi thay đổi lịch sinh hoạt, môi trường hoặc đồ vật quen thuộc.
- Nhạy cảm hoặc kém nhạy với âm thanh, ánh sáng, mùi, chất liệu, cảm giác chạm.
- Có cơn ăn vạ, la hét, tự làm đau hoặc khó điều chỉnh cảm xúc khi không được đáp ứng nhu cầu.
Không phải trẻ có một vài biểu hiện trên là chắc chắn mắc rối loạn phổ tự kỷ. Tuy nhiên, nếu các dấu hiệu xuất hiện thường xuyên, kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, ba mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá.
Rối loạn phát triển lan tỏa có phải là tự kỷ không?
Rối loạn phát triển lan tỏa không hoàn toàn đồng nghĩa với tự kỷ theo cách gọi cũ, nhưng hiện nay phần lớn các trường hợp thuộc nhóm này sẽ được xem xét trong khung rối loạn phổ tự kỷ. Theo CDC, rối loạn phổ tự kỷ là một khuyết tật phát triển có thể gây khó khăn đáng kể về giao tiếp xã hội, tương tác và hành vi.
Điểm quan trọng là thuật ngữ hiện đại không chỉ hỏi “trẻ có tự kỷ hay không”, mà còn xem xét trẻ cần mức hỗ trợ nào, khó khăn chính nằm ở đâu, có kèm chậm ngôn ngữ, chậm nhận thức, rối loạn cảm giác, tăng động giảm chú ý hay vấn đề cảm xúc hay không.
Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào tên gọi, ba mẹ nên quan tâm đến hồ sơ phát triển cụ thể của trẻ: trẻ đang mạnh ở đâu, yếu ở đâu, cần can thiệp kỹ năng nào trước và lộ trình hỗ trợ nên được thiết kế ra sao.
Nguyên nhân rối loạn phát triển lan tỏa
Hiện nay, chưa có một nguyên nhân duy nhất giải thích toàn bộ các trường hợp rối loạn phát triển lan tỏa hay rối loạn phổ tự kỷ. CDC cho biết tự kỷ có liên quan đến sự khác biệt trong phát triển não bộ; nhiều yếu tố di truyền, sinh học và môi trường có thể cùng tham gia.
Một số yếu tố nguy cơ được ghi nhận gồm:
- Gia đình có anh chị em mắc rối loạn phổ tự kỷ.
- Một số tình trạng di truyền hoặc bất thường nhiễm sắc thể.
- Biến chứng trong thai kỳ hoặc lúc sinh.
- Trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc có vấn đề phát triển thần kinh.
- Cha mẹ lớn tuổi khi sinh con.
Ba mẹ cần lưu ý rằng rối loạn phát triển lan tỏa không phải do cách nuôi dạy sai, không phải do trẻ “bướng” hay “lười nói”. WHO cũng khẳng định các nghiên cứu nhiều năm không cho thấy vắc-xin gây tự kỷ.
Đánh giá rối loạn phát triển lan tỏa gồm những gì?
Một quy trình đánh giá thường bao gồm:
- Khai thác lịch sử phát triển
Chuyên gia sẽ hỏi về quá trình mang thai, sinh nở, các mốc vận động, ngôn ngữ, giao tiếp, ăn ngủ, chơi, hành vi và khả năng tự lập của trẻ. - Quan sát tương tác của trẻ
Trẻ được quan sát trong lúc chơi, giao tiếp, phản ứng với yêu cầu, chuyển hoạt động, xử lý đồ chơi và tương tác với người lớn. - Sử dụng công cụ sàng lọc hoặc đánh giá
Tùy độ tuổi và biểu hiện của trẻ, chuyên gia có thể sử dụng các thang đo phát triển, đánh giá tự kỷ, ngôn ngữ, nhận thức, hành vi thích nghi hoặc cảm giác. - Đánh giá các khó khăn đi kèm
Nhiều trẻ có thể đồng thời gặp chậm nói, rối loạn cảm giác, tăng động giảm chú ý, khó khăn học tập, rối loạn ăn ngủ hoặc vấn đề cảm xúc. Việc đánh giá toàn diện giúp tránh bỏ sót các yếu tố ảnh hưởng đến tiến bộ của trẻ. - Kết luận và tư vấn lộ trình
Sau đánh giá, ba mẹ cần được giải thích rõ trẻ đang gặp khó khăn gì, mức độ ra sao, nên ưu tiên can thiệp kỹ năng nào và gia đình cần phối hợp tại nhà như thế nào.
Can thiệp rối loạn phát triển lan tỏa như thế nào?
Can thiệp không nhằm “xóa nhãn” hay ép trẻ giống hoàn toàn trẻ khác, mà giúp trẻ phát triển giao tiếp, tương tác, tự lập, điều chỉnh hành vi và hòa nhập tốt hơn. WHO nhấn mạnh rằng can thiệp sớm, dựa trên bằng chứng, có thể cải thiện khả năng giao tiếp và tương tác xã hội của trẻ tự kỷ.
Một số hướng can thiệp thường được áp dụng gồm:
- Can thiệp hành vi và phát triển: hỗ trợ trẻ tăng kỹ năng giao tiếp, chú ý chung, bắt chước, chơi, học theo yêu cầu và giảm hành vi cản trở.
- Âm ngữ trị liệu: hỗ trợ hiểu ngôn ngữ, diễn đạt, giao tiếp chức năng, sử dụng lời nói hoặc phương tiện giao tiếp thay thế.
- Hoạt động trị liệu: hỗ trợ vận động tinh, kỹ năng tự lập, điều hòa cảm giác và phối hợp vận động.
- Tâm vận động: hỗ trợ kiểm soát cơ thể, định hướng không gian, phối hợp vận động và điều chỉnh năng lượng.
- Âm nhạc trị liệu: hỗ trợ tương tác, luân phiên, chú ý, cảm xúc và giao tiếp thông qua hoạt động âm nhạc có mục tiêu.
- Hướng dẫn phụ huynh: giúp ba mẹ biết cách chơi, nói chuyện, phản hồi và tạo cơ hội giao tiếp cho trẻ tại nhà.
CDC cho biết các phương pháp hành vi có nhiều bằng chứng trong hỗ trợ triệu chứng của rối loạn phổ tự kỷ; các tiếp cận phát triển như âm ngữ trị liệu cũng thường được kết hợp trong kế hoạch can thiệp.
Rối loạn phát triển lan tỏa có chữa khỏi không?
Rối loạn phát triển lan tỏa hay rối loạn phổ tự kỷ không nên được hiểu như một bệnh cấp tính có thể “uống thuốc là khỏi”. Đây là tình trạng phát triển thần kinh, biểu hiện khác nhau ở từng trẻ và có thể thay đổi theo thời gian.
Điều quan trọng là trẻ có thể tiến bộ nếu được phát hiện sớm, đánh giá đúng và can thiệp phù hợp. Trẻ có thể cải thiện khả năng giao tiếp, hiểu lời, chơi tương tác, tự phục vụ, học tập và hòa nhập. Mức độ tiến bộ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như độ tuổi bắt đầu can thiệp, mức độ khó khăn ban đầu, tần suất can thiệp, sự phối hợp của gia đình và các vấn đề đi kèm.
Ba mẹ không nên chờ trẻ “tự lớn rồi sẽ nói” nếu đã có dấu hiệu chậm phát triển. Can thiệp càng sớm, cơ hội hỗ trợ trẻ phát triển kỹ năng nền tảng càng tốt.
Đánh giá và can thiệp rối loạn phát triển lan tỏa tại AKey Academy
Tại AKey Academy, trẻ có dấu hiệu rối loạn phát triển lan tỏa, rối loạn phổ tự kỷ, chậm nói, khó khăn giao tiếp hoặc chậm phát triển được đánh giá bởi đội ngũ đa ngành gồm bác sĩ, chuyên gia tâm lý, giáo viên can thiệp và các nhà trị liệu.
Quy trình đánh giá tại AKey không chỉ dừng lại ở việc xác định trẻ có nguy cơ hay không, mà còn tập trung làm rõ hồ sơ phát triển của từng trẻ: ngôn ngữ, giao tiếp, nhận thức, hành vi, vận động, cảm giác và kỹ năng tự lập. Từ đó, trung tâm xây dựng lộ trình can thiệp cá nhân hóa, phù hợp với độ tuổi, khả năng và nhu cầu thực tế của trẻ.
AKey Academy hiện có các chương trình can thiệp theo giờ, bán trú, âm ngữ trị liệu, âm nhạc trị liệu, tâm vận động, hoạt động trị liệu, vật lý trị liệu và tiền tiểu học cho trẻ cần hỗ trợ phát triển.
Nếu ba mẹ nhận thấy con có dấu hiệu chậm nói, ít tương tác, khó giao tiếp, hành vi lặp lại hoặc nghi ngờ rối loạn phát triển lan tỏa, ba mẹ có thể liên hệ AKey Academy để được tư vấn và đặt lịch đánh giá chuyên sâu. Zalo/Hotline: 0939 31 30 33
Tài liệu tham khảo
- Centers for Disease Control and Prevention. About Autism Spectrum Disorder.
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Testing and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder.
- Centers for Disease Control and Prevention. Treatment and Intervention for Autism Spectrum Disorder.
- Cleveland Clinic. Pervasive Developmental Disorder.
- National Institute for Health and Care Excellence. Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis.
- World Health Organization. Autism.
