LEGO trị liệu là hình thức can thiệp dựa trên hoạt động lắp ghép có cấu trúc, giúp trẻ rèn giao tiếp, chờ lượt, hợp tác và chơi chung trong nhóm nhỏ. Phương pháp này thường được ứng dụng để hỗ trợ trẻ có khó khăn về giao tiếp xã hội, đặc biệt là trẻ tự kỷ, chậm nói hoặc gặp khó khăn khi tham gia hoạt động nhóm.
LEGO trị liệu là gì?
LEGO trị liệu, trong tài liệu quốc tế thường được gọi là LEGO-based therapy hoặc play brick therapy, là một hình thức can thiệp dựa trên hoạt động lắp ghép có cấu trúc. Trẻ không chỉ “chơi LEGO” tự do, mà được tham gia vào một hoạt động nhóm có mục tiêu rõ ràng như giao tiếp, chờ lượt, hợp tác, lắng nghe chỉ dẫn, giải quyết vấn đề và chia sẻ niềm vui với bạn.
Trong một buổi LEGO trị liệu, trẻ thường được phân vai. Ví dụ: một trẻ giữ vai trò “người hướng dẫn”, một trẻ tìm mảnh ghép, một trẻ lắp mô hình. Người điều phối sẽ quan sát, hỗ trợ trẻ dùng lời nói hoặc tín hiệu phù hợp để trao đổi với nhau, thay vì làm thay trẻ.
Vì vậy, điểm cốt lõi của LEGO trị liệu không nằm ở bộ đồ chơi, mà nằm ở cách tổ chức hoạt động, mục tiêu can thiệp và sự hướng dẫn của người có chuyên môn.
Vì sao LEGO có thể được ứng dụng trong trị liệu?
Nhiều trẻ, đặc biệt là trẻ có khó khăn về giao tiếp xã hội, thường dễ tham gia hơn khi hoạt động có tính trực quan, có luật chơi rõ ràng và tạo được cảm giác thành tựu. LEGO đáp ứng khá tốt các yếu tố này vì trẻ có thể nhìn thấy mảnh ghép, làm theo mẫu, cùng bạn hoàn thành một sản phẩm cụ thể.
Với trẻ rối loạn phổ tự kỷ, một trong những khó khăn thường gặp là giao tiếp xã hội, tương tác qua lại, chơi chung với bạn và thích nghi với thay đổi. Các hướng dẫn chuyên môn quốc tế cũng nhấn mạnh vai trò của can thiệp giao tiếp xã hội dựa trên hoạt động chơi, có điều chỉnh theo mức phát triển của trẻ và được thực hiện bởi người được đào tạo (NICE, 2021).
LEGO trị liệu tận dụng điểm mạnh của trẻ như khả năng quan sát, chú ý đến chi tiết, yêu thích cấu trúc hoặc hứng thú với mô hình lắp ghép, từ đó mở rộng dần sang các kỹ năng xã hội.
LEGO trị liệu hỗ trợ trẻ phát triển những kỹ năng nào?
1. Kỹ năng giao tiếp chức năng
Trong quá trình lắp ghép, trẻ cần nói hoặc dùng cách giao tiếp phù hợp để yêu cầu mảnh ghép, mô tả màu sắc, hình dạng, vị trí hoặc nhờ bạn hỗ trợ. Với trẻ chưa nói tốt, người điều phối có thể hỗ trợ bằng tranh, cử chỉ, lựa chọn hình ảnh hoặc câu mẫu ngắn.
Mục tiêu không phải là bắt trẻ nói thật nhiều, mà là giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp có ý nghĩa: nói để được giúp, để chia sẻ, để cùng hoàn thành nhiệm vụ.
2. Kỹ năng chờ lượt và luân phiên
Trong nhóm LEGO trị liệu, mỗi trẻ có một vai trò riêng. Trẻ cần chờ bạn đưa mảnh ghép, chờ bạn hướng dẫn hoặc chờ đến lượt mình lắp. Đây là cơ hội tự nhiên để luyện kỹ năng chờ lượt, vốn rất quan trọng trong lớp học, sân chơi và sinh hoạt hằng ngày.
3. Kỹ năng hợp tác và chơi chung
Không giống chơi một mình, LEGO trị liệu yêu cầu trẻ cùng nhau hoàn thành một mô hình. Trẻ học cách nhìn vào phần việc của bạn, lắng nghe ý kiến, điều chỉnh hành động và cùng chia sẻ kết quả.
Với những trẻ thường chơi song song, ít chủ động tương tác hoặc dễ rời nhóm, hoạt động này có thể là bước đệm để trẻ tập chơi chung trong môi trường có cấu trúc.
4. Khả năng giải quyết vấn đề
Khi thiếu mảnh ghép, lắp sai vị trí hoặc mô hình bị đổ, trẻ có cơ hội học cách dừng lại, quan sát, trao đổi và tìm cách sửa. Người điều phối không nên làm thay ngay, mà có thể gợi ý: “Con cần hỏi bạn điều gì?”, “Mình có cách nào khác không?”, “Con thử nhìn lại bước này nhé”.
Qua đó, trẻ được luyện tư duy linh hoạt và khả năng xử lý tình huống xã hội.
5. Tăng tự tin và cảm giác thành công
Một mô hình được hoàn thành là kết quả rất cụ thể. Trẻ có thể nhìn thấy sản phẩm của mình, khoe với ba mẹ hoặc kể lại quá trình xây dựng. Điều này giúp trẻ tăng cảm giác tự tin, đặc biệt với những trẻ thường gặp khó khăn trong giao tiếp hoặc dễ né tránh hoạt động nhóm.
Bằng chứng nghiên cứu về LEGO trị liệu
LEGO trị liệu được nghiên cứu nhiều nhất ở nhóm trẻ rối loạn phổ tự kỷ và trẻ có khó khăn giao tiếp xã hội.
Nghiên cứu của LeGoff và Sherman (2006) cho thấy trẻ tham gia LEGO therapy có cải thiện về kỹ năng xã hội so với nhóm can thiệp xã hội không dùng LEGO trong nghiên cứu hồi cứu kéo dài 3 năm. Đây là một trong những nghiên cứu nền tảng giúp LEGO-based therapy được chú ý nhiều hơn trong lĩnh vực can thiệp trẻ tự kỷ.
Một tổng quan hệ thống của Narzisi và cộng sự (2021) ghi nhận LEGO-based therapy là hướng can thiệp có tiềm năng trong phát triển kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ. Tuy nhiên, nhóm tác giả cũng nhấn mạnh rằng kết quả cần được diễn giải thận trọng vì nhiều nghiên cứu còn có cỡ mẫu nhỏ và chất lượng bằng chứng chưa đồng đều.
Gần đây, thử nghiệm cụm ngẫu nhiên I-SOCIALISE tại Anh đánh giá LEGO-based therapy trong môi trường trường học. Kết quả cho thấy can thiệp có mức cải thiện khiêm tốn về kỹ năng xã hội, được đánh giá là có tính chấp nhận tốt và không ghi nhận tác dụng bất lợi liên quan đến can thiệp (Wright et al., 2023).
Từ các bằng chứng hiện có, có thể hiểu đúng rằng: LEGO trị liệu là một phương pháp hỗ trợ có tiềm năng, đặc biệt trong mục tiêu giao tiếp xã hội, nhưng không phải là phương pháp “chữa khỏi” tự kỷ hay thay thế toàn bộ các can thiệp chuyên môn khác.
LEGO trị liệu phù hợp với trẻ nào?
LEGO trị liệu có thể phù hợp với:
- Trẻ có hứng thú với LEGO, mô hình, xếp hình hoặc hoạt động lắp ghép.
- Trẻ rối loạn phổ tự kỷ cần hỗ trợ kỹ năng giao tiếp xã hội.
- Trẻ chậm nói, khó diễn đạt, ít chủ động giao tiếp với bạn.
- Trẻ gặp khó khăn trong chơi chung, chờ lượt, chia sẻ hoặc hợp tác nhóm.
- Trẻ ADHD hoặc khó duy trì chú ý, nếu hoạt động được điều chỉnh phù hợp.
- Trẻ cần rèn kỹ năng làm việc nhóm trong môi trường có cấu trúc.
Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng phù hợp ngay với nhóm LEGO trị liệu. Một số trẻ cần được chuẩn bị trước bằng can thiệp cá nhân, nhất là khi trẻ chưa biết ngồi tham gia hoạt động, thường ném đồ, cho đồ vật vào miệng, khó hiểu chỉ dẫn đơn giản hoặc quá căng thẳng khi ở gần bạn khác.
Một buổi LEGO trị liệu thường diễn ra như thế nào?
Một buổi LEGO trị liệu có thể gồm các bước sau:
1. Khởi động và ổn định nhóm
Người điều phối giúp trẻ làm quen với không gian, nhắc lại quy tắc ngắn gọn như chờ lượt, hỏi bạn khi cần mảnh ghép, không giành đồ và cùng dọn dẹp sau buổi học.
2. Chọn mô hình hoặc nhiệm vụ
Tùy khả năng của nhóm, trẻ có thể lắp theo mẫu đơn giản, xây mô hình tự do theo chủ đề hoặc cùng tạo một câu chuyện bằng mô hình LEGO.
3. Phân vai
Trẻ được phân vai như người hướng dẫn, người tìm mảnh ghép, người lắp mô hình. Vai trò có thể được đổi trong buổi để trẻ có cơ hội luyện nhiều kỹ năng khác nhau.
4. Thực hiện nhiệm vụ
Người điều phối quan sát cách trẻ giao tiếp, chờ lượt, xử lý khi có lỗi, phản ứng khi bạn làm khác ý mình. Khi cần, người điều phối sẽ gợi ý bằng câu hỏi hoặc câu mẫu thay vì can thiệp quá nhanh.
5. Nhận xét và củng cố kỹ năng
Cuối buổi, trẻ được nhìn lại sản phẩm, kể về phần mình đã làm và nhận phản hồi tích cực. Ví dụ: “Hôm nay con đã biết hỏi bạn trước khi lấy mảnh ghép”, “Con đã chờ đến lượt rất tốt”, “Con biết nhờ bạn giúp khi mô hình bị sai”.
Phụ huynh cần lưu ý gì khi cho trẻ tham gia LEGO trị liệu?
Không phải cứ chơi LEGO là trị liệu
Nếu trẻ chỉ ngồi lắp một mình, không có mục tiêu giao tiếp, không có tương tác và không có người hướng dẫn phù hợp, đó có thể là hoạt động chơi hữu ích nhưng chưa phải LEGO trị liệu đúng nghĩa.
Không nên ép trẻ giao tiếp quá mức
Một số trẻ cần thời gian quan sát trước khi tham gia. Việc ép trẻ nhìn mắt, nói liên tục hoặc chơi theo cách người lớn muốn có thể khiến trẻ căng thẳng. Can thiệp hiệu quả nên dựa trên mức phát triển, sở thích và khả năng chịu đựng của từng trẻ.
Cần có mục tiêu rõ ràng
Mỗi trẻ nên có mục tiêu riêng, ví dụ: biết yêu cầu giúp đỡ, biết chờ lượt 1–2 phút, biết gọi tên bạn, biết làm theo chỉ dẫn hai bước hoặc biết cùng bạn hoàn thành một nhiệm vụ. Khi có mục tiêu rõ, phụ huynh và chuyên viên sẽ dễ theo dõi tiến bộ hơn.
Nên kết hợp với các can thiệp khác khi cần
Với trẻ chậm nói, tự kỷ, ADHD hoặc rối loạn phát triển, LEGO trị liệu chỉ là một phần trong kế hoạch hỗ trợ. Trẻ vẫn có thể cần âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, tâm vận động, can thiệp hành vi, can thiệp nhóm hoặc chương trình tiền học đường tùy theo đánh giá chuyên môn.
Ba mẹ có thể áp dụng LEGO tại nhà như thế nào?
Ba mẹ có thể dùng LEGO hoặc đồ chơi lắp ghép để tạo thêm cơ hội giao tiếp cho trẻ tại nhà. Tuy nhiên, nên bắt đầu đơn giản:
- Đưa thiếu một mảnh ghép để trẻ có cơ hội yêu cầu.
- Cho trẻ chọn giữa hai màu: “Con muốn đỏ hay xanh?”.
- Cùng trẻ xây một mô hình nhỏ, mỗi người làm một phần.
- Khen cụ thể hành vi tốt: “Con biết chờ mẹ lấy mảnh ghép”, “Con nói ‘giúp con’ rất rõ”.
- Không biến giờ chơi thành giờ kiểm tra liên tục.
Điều quan trọng là giữ không khí vui vẻ, có tương tác và phù hợp với sức của trẻ. Nếu trẻ mất hứng thú, khó chịu hoặc né tránh, ba mẹ nên giảm độ khó thay vì ép trẻ hoàn thành.
Kết luận
LEGO trị liệu là một hướng can thiệp dựa trên hoạt động chơi có cấu trúc, giúp trẻ luyện giao tiếp, chờ lượt, hợp tác, giải quyết vấn đề và tham gia nhóm. Phương pháp này đặc biệt phù hợp với những trẻ có hứng thú với lắp ghép và cần hỗ trợ về giao tiếp xã hội.
Tuy nhiên, LEGO trị liệu không nên được hiểu là “chơi LEGO cho vui” hay một phương pháp thay thế toàn bộ can thiệp chuyên môn. Để đạt hiệu quả, trẻ cần được đánh giá đúng nhu cầu, có mục tiêu rõ ràng và được hướng dẫn bởi người có chuyên môn.
Tại AKey Academy, trẻ được quan sát và xây dựng hoạt động can thiệp phù hợp với khả năng phát triển, bao gồm giao tiếp, chơi tương tác, kỹ năng nhóm, tâm vận động, âm ngữ trị liệu và các hoạt động hỗ trợ hòa nhập. Ba mẹ có thể cho trẻ đánh giá ban đầu để được tư vấn lộ trình phù hợp hơn.
Tài liệu tham khảo
- Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Signs and symptoms of autism spectrum disorder.
- LeGoff, D. B., & Sherman, M. (2006). Long-term outcome of social skills intervention based on interactive LEGO play. Autism, 10(4), 317–329. doi:10.1177/1362361306064403
- Narzisi, A., Sesso, G., Berloffa, S., Fantozzi, P., Muccio, R., Valente, E., Viglione, V., Villafranca, A., Milone, A., & Masi, G. (2021). Could you give me the blue brick? LEGO®-based therapy as a social development program for children with autism spectrum disorder: A systematic review. Brain Sciences, 11(6), 702. doi:10.3390/brainsci11060702
- National Institute for Health and Care Excellence. (2021). Autism spectrum disorder in under 19s: Support and management. NICE guideline CG170.
- Wright, B., Kingsley, E., Cooper, C., Biggs, K., Bursnall, M., Wang, H. I., Chater, T., Coates, E., Teare, M. D., McKendrick, K., Gomez de la Cuesta, G., Barr, A., Solaiman, K., Packham, A., Marshall, D., Varley, D., Nekooi, R., Parrott, S., Ali, S., Gilbody, S., & Le Couteur, A. (2023). Play brick therapy to aid the social skills of children and young people with autism spectrum disorder: The I-SOCIALISE cluster RCT. National Institute for Health and Care Research.
