Khi chưa thể diễn đạt bằng lời nói, trẻ có thể kéo tay người lớn, khóc, la hét hoặc tự lấy đồ mình muốn. Những phản ứng này đôi khi không xuất phát từ việc trẻ “không ngoan”, mà vì trẻ chưa có một cách giao tiếp đủ rõ để người khác hiểu.
Phương pháp AAC giúp mở rộng khả năng giao tiếp cho trẻ bằng cử chỉ, hình ảnh, chữ viết hoặc thiết bị phát giọng nói. Mục tiêu của AAC không phải là thay thế lời nói trong mọi trường hợp, mà giúp trẻ có phương tiện để thể hiện nhu cầu, cảm xúc và suy nghĩ ngay cả khi lời nói chưa phát triển hoặc chưa đủ rõ.
Phương pháp AAC là gì?
AAC là viết tắt của Augmentative and Alternative Communication, thường được dịch là giao tiếp tăng cường và thay thế.
- Giao tiếp tăng cường là bổ sung một phương tiện để hỗ trợ lời nói hiện có. Ví dụ, trẻ vừa nói “nước” vừa chỉ vào hình ly nước.
- Giao tiếp thay thế là sử dụng một phương tiện khác khi lời nói chưa xuất hiện hoặc chưa đáp ứng nhu cầu giao tiếp. Trẻ có thể dùng cử chỉ, tranh, chữ hoặc thiết bị phát giọng nói để truyền đạt thông điệp.
Dù thường được gọi là “phương pháp AAC”, AAC không phải một bài tập duy nhất mà là nhóm công cụ và chiến lược được lựa chọn theo từng trẻ. Trẻ có thể kết hợp lời nói, âm thanh, nét mặt, cử chỉ và công cụ AAC để chủ động yêu cầu, từ chối, đặt câu hỏi hoặc chia sẻ.
Những hình thức AAC thường được sử dụng
AAC có thể rất đơn giản hoặc có sự hỗ trợ của công nghệ. Các hình thức phổ biến gồm:
- AAC không cần công cụ: nét mặt, ánh mắt, điệu bộ, chỉ tay, gật đầu, lắc đầu hoặc ký hiệu bằng tay.
- AAC công nghệ thấp: đồ vật thật, ảnh chụp, thẻ hình, bảng hoặc sách giao tiếp, bảng chữ cái và lịch trình trực quan.
- AAC công nghệ cao: ứng dụng trên điện thoại, máy tính bảng hoặc thiết bị chuyên dụng có khả năng phát giọng nói.
Không có hình thức nào mặc định phù hợp với mọi trẻ. Một trẻ có thể dùng ký hiệu khi chơi, bảng tranh trong lớp và thiết bị phát giọng nói khi cần tạo câu dài hơn. Hệ thống phù hợp cần dựa trên khả năng hiểu ngôn ngữ, vận động, thị giác, thính giác và nhu cầu giao tiếp thực tế của trẻ.
PECS – hệ thống giao tiếp trao đổi tranh là một chương trình sử dụng tranh theo quy trình huấn luyện riêng. PECS thuộc phạm vi AAC, nhưng không phải mọi bảng tranh đều là PECS và AAC cũng không chỉ giới hạn ở hình thức trao đổi tranh.
Trẻ nào có thể cần hỗ trợ bằng AAC?
AAC có thể được cân nhắc khi khả năng nói hiện tại chưa giúp trẻ giao tiếp hiệu quả trong cuộc sống hằng ngày. Một số trường hợp thường gặp gồm:
- Trẻ chưa có lời nói hoặc chỉ sử dụng một số từ đơn;
- Trẻ có lời nói nhưng người khác khó hiểu;
- Trẻ chủ yếu kéo tay, khóc hoặc phản ứng mạnh để thể hiện nhu cầu;
- Trẻ khó chủ động yêu cầu, từ chối, lựa chọn hoặc chia sẻ;
- Trẻ tự kỷ có nhu cầu giao tiếp phức tạp;
- Trẻ chậm phát triển ngôn ngữ hoặc chậm phát triển toàn diện;
- Trẻ bại não, có khó khăn vận động hoặc rối loạn vận động lời nói;
- Trẻ có hội chứng di truyền hoặc tình trạng thần kinh ảnh hưởng đến giao tiếp.
Chẩn đoán không phải yếu tố duy nhất quyết định trẻ có cần AAC hay không. Trẻ cũng không cần chờ đến một độ tuổi nhất định hoặc phải biết ghép tranh, bắt chước và nhận diện tất cả biểu tượng mới được tiếp cận AAC.
Tuy nhiên, không phải trẻ chậm nói nào cũng cần thiết bị phát giọng nói. Có trẻ chỉ cần thêm cử chỉ và hỗ trợ trực quan; có trẻ phù hợp với bảng giao tiếp. Việc lựa chọn cần dựa trên khoảng cách giữa điều trẻ muốn truyền đạt và khả năng trẻ đang có, đồng thời xem xét toàn diện môi trường giao tiếp của trẻ.
Dùng AAC có làm trẻ lười nói không?
Đây là lo lắng phổ biến của nhiều phụ huynh. Ba mẹ có thể sợ rằng khi trẻ đã biết đưa tranh hoặc bấm vào thiết bị, trẻ sẽ không còn cố gắng nói.
Các tổng quan nghiên cứu hiện có không cho thấy AAC cản trở sự phát triển lời nói. Ở một số trẻ, lời nói còn có thể tăng lên khi AAC được kết hợp với mẫu lời nói và chương trình can thiệp phù hợp. Tuy vậy, mức tiến bộ không giống nhau ở mọi trẻ và AAC không phải lời bảo đảm rằng trẻ sẽ phát triển lời nói.
Vai trò trước tiên của AAC là giúp trẻ được giao tiếp ngay ở hiện tại. Trẻ không cần chờ đến khi phát âm rõ mới có thể từ chối, xin giúp đỡ hoặc nói mình đau. Khi thông điệp được phản hồi, trẻ cũng có thêm cơ hội học ý nghĩa của từ và giá trị của việc giao tiếp.
Nếu phát triển lời nói vẫn là mục tiêu phù hợp, chuyên viên có thể tiếp tục hỗ trợ song song. Trẻ được khuyến khích sử dụng mọi phương tiện giao tiếp hiệu quả thay vì bị buộc phải chọn giữa lời nói và AAC.
AAC được ứng dụng như thế nào trong can thiệp?
Ứng dụng AAC không đơn giản là đưa cho trẻ một bộ thẻ hoặc tải một ứng dụng về máy. Một kế hoạch phù hợp thường gồm bốn phần liên kết với nhau.
1. Đánh giá nhu cầu giao tiếp
Chuyên viên quan sát cách trẻ đang giao tiếp, điều trẻ muốn diễn đạt và những tình huống thường xảy ra gián đoạn. Đánh giá có thể xem xét khả năng ngôn ngữ, lời nói hiện có, vận động, thị giác, thính giác và nhu cầu tại nhà hoặc ở lớp.
Trẻ có thể cần thử nhiều loại biểu tượng, cách bố trí hoặc thiết bị trước khi xác định lựa chọn phù hợp. Vì vậy, đánh giá AAC thường là một quá trình thay vì chỉ diễn ra trong một buổi.
2. Xây dựng hệ thống có từ vựng thiết thực
Từ vựng không nên chỉ gồm đồ ăn hoặc đồ chơi để trẻ yêu cầu. Hệ thống cần có từ để trẻ đồng ý, từ chối, xin giúp đỡ, bình luận, đặt câu hỏi và thể hiện cảm xúc; đồng thời bổ sung tên người thân, món ăn hoặc hoạt động trẻ yêu thích.
3. Làm mẫu trong hoạt động tự nhiên
Trẻ cần được nhìn thấy người khác sử dụng AAC trước khi được kỳ vọng dùng thành thạo. Khi nói chuyện, người lớn có thể vừa nói vừa chỉ vào một vài biểu tượng quan trọng. Chẳng hạn, khi trẻ đang chơi bong bóng, người lớn nói “thổi nữa” và chỉ vào từ “nữa”.
Làm mẫu khác với kiểm tra. Người lớn không cần bắt trẻ bấm lại sau mỗi lần làm mẫu; mục tiêu là giúp trẻ hiểu công cụ này được dùng để tạo thông điệp có ý nghĩa.
4. Khái quát và điều chỉnh theo sự phát triển của trẻ
AAC cần được sử dụng trong nhiều hoạt động như giờ ăn, giờ chơi, đọc sách, đi học và sinh hoạt ngoài cộng đồng. Cha mẹ, giáo viên và người chăm sóc cũng cần biết cách làm mẫu và phản hồi để trẻ không chỉ sử dụng AAC trong phòng can thiệp.
Khi nhu cầu thay đổi, hệ thống cần được bổ sung từ hoặc điều chỉnh cách truy cập. Tiến bộ còn được thể hiện ở việc trẻ chủ động hơn, giao tiếp với nhiều người hơn và sử dụng kỹ năng trong tình huống mới.
Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ sử dụng AAC ra sao?
Gia đình không cần biến mọi sinh hoạt thành một buổi học. Một số cách hỗ trợ tự nhiên tại nhà gồm:
- Đặt bảng hoặc thiết bị AAC trong tầm với để trẻ có thể sử dụng khi cần;
- Làm mẫu nhiều hơn kiểm tra, vừa nói vừa chỉ vào một vài từ chính;
- Dành thời gian chờ để trẻ quan sát, xử lý và phản hồi;
- Ghi nhận mọi cách giao tiếp phù hợp của trẻ, kể cả lời nói, ánh mắt, cử chỉ và AAC;
- Mở rộng nhẹ nhàng thông điệp của trẻ, chẳng hạn từ “bóng” thành “muốn bóng”;
- Bổ sung những từ liên quan đến người, món ăn và hoạt động trẻ thật sự quan tâm;
- Trao đổi với chuyên viên về những tình huống trẻ gặp khó khăn ở nhà.
Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá khi trẻ chưa có cách ổn định để thể hiện nhu cầu, thường căng thẳng vì người khác không hiểu, có lời nói nhưng khó nghe hoặc phụ thuộc nhiều vào việc người lớn đoán ý. Đánh giá không có nghĩa là trẻ chắc chắn phải dùng thiết bị; mục tiêu là tìm ra phương tiện giao tiếp phù hợp nhất ở thời điểm hiện tại.
Tại AKey Academy, chương trình can thiệp 1:1 được xây dựng dựa trên khả năng và nhu cầu riêng của từng trẻ. Khi AAC phù hợp, các công cụ giao tiếp có thể được kết hợp với mục tiêu về ngôn ngữ, lời nói, tương tác và kỹ năng chức năng. Gia đình cũng được hướng dẫn cách đồng hành để trẻ có thể sử dụng kỹ năng trong sinh hoạt hằng ngày.
Kết luận
Phương pháp AAC không lấy đi cơ hội nói của trẻ mà mở thêm một con đường để trẻ được lắng nghe. Khi được đánh giá và triển khai phù hợp, AAC có thể giúp trẻ giao tiếp chủ động hơn và tham gia tốt hơn vào gia đình, lớp học cùng cộng đồng.
Ba mẹ đang băn khoăn con có cần AAC hay không có thể inbox fanpage AKey Academy để được trao đổi và tư vấn hướng đánh giá phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Augmentative and Alternative Communication (AAC) – Practice Portal. https://www.asha.org/practice-portal/professional-issues/augmentative-and-alternative-communication/
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Augmentative and Alternative Communication in Early Intervention. https://www.asha.org/practice/early-intervention-provider-support/augmentative-and-alternative-communication-in-early-intervention/
- White, E. N., et al. (2021). Augmentative and Alternative Communication and Speech Production for Individuals with ASD: A Systematic Review. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33511525/
Lưu ý: Nội dung mang tính cung cấp thông tin, không thay thế đánh giá trực tiếp hoặc chỉ định can thiệp của chuyên viên đủ chuyên môn.
