Khi biết con học cùng trẻ tự kỷ, ADHD, chậm phát triển hoặc có những nhu cầu hỗ trợ riêng, một số phụ huynh lo rằng con sẽ bắt chước hành vi của bạn, bị ảnh hưởng khả năng giao tiếp hoặc không được giáo viên quan tâm đầy đủ. Vậy trẻ học chung với trẻ đặc biệt có ảnh hưởng không? Câu trả lời phụ thuộc chủ yếu vào cách lớp học được tổ chức, quản lý và hỗ trợ, chứ không nằm ở việc trong lớp có trẻ có nhu cầu đặc biệt hay không.
Trong bài viết này, cụm từ “trẻ đặc biệt” được sử dụng theo cách gọi quen thuộc của phụ huynh. Về chuyên môn, những cách gọi phù hợp hơn là “trẻ có nhu cầu đặc biệt”, “trẻ khuyết tật” hoặc “trẻ có rối loạn phát triển”, tùy từng trường hợp cụ thể.
Trẻ học chung với trẻ đặc biệt có sao không?
Nhìn chung, việc tiếp xúc, vui chơi hoặc học chung với trẻ có nhu cầu đặc biệt không khiến trẻ phát triển điển hình mắc tự kỷ, ADHD hay chậm phát triển. Đây không phải là những tình trạng có thể lây truyền qua giao tiếp, ăn uống, dùng chung đồ chơi hoặc sinh hoạt trong cùng một lớp học.
Trẻ nhỏ có thể tạm thời bắt chước lời nói, cử chỉ hoặc một số hành vi dễ quan sát của bất kỳ người nào xung quanh. Tuy nhiên, việc bắt chước một vài hành vi không đồng nghĩa trẻ đã mắc rối loạn phát triển.
Các bằng chứng hiện có cũng không cho thấy giáo dục hòa nhập mặc nhiên gây ảnh hưởng tiêu cực đến trẻ phát triển điển hình. Kết quả của lớp học phụ thuộc nhiều vào sĩ số, năng lực của giáo viên, mức độ hỗ trợ dành cho từng trẻ và phương án bảo đảm an toàn.
Tự kỷ, ADHD hoặc chậm phát triển có lây không?
Câu trả lời là không.
Tổ chức Y tế Thế giới – WHO xác định tự kỷ là một nhóm các tình trạng liên quan đến sự phát triển của não bộ. Trong khi đó, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ – CDC xếp ADHD vào nhóm rối loạn phát triển thần kinh thường xuất hiện từ thời thơ ấu.
Những tình trạng này liên quan đến quá trình phát triển, đặc điểm thần kinh và nhiều yếu tố cá nhân khác; không phải bệnh truyền nhiễm. Vì vậy, trẻ không thể “bị lây” tự kỷ hoặc ADHD do:
- Chơi hoặc học chung với bạn;
- Nói chuyện, ôm hoặc nắm tay bạn;
- Ăn uống hoặc sử dụng chung đồ dùng;
- Quan sát những hành vi khác biệt của bạn;
- Thường xuyên sinh hoạt trong cùng một lớp học.
Việc gắn các hành vi khác biệt của trẻ với nguy cơ “lây” rối loạn phát triển không có cơ sở chuyên môn và có thể vô tình tạo ra định kiến đối với trẻ có nhu cầu đặc biệt.
Trẻ có thể bắt chước hành vi của bạn đặc biệt không?
Trẻ có thể bắt chước hành vi của bạn, nhưng đây không phải hiện tượng chỉ xảy ra khi trẻ chơi với trẻ có nhu cầu đặc biệt.
Theo tài liệu dành cho phụ huynh của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ, bắt chước là một phần tự nhiên trong quá trình học hỏi và phát triển xã hội của trẻ nhỏ. Trẻ quan sát rồi làm theo cách nói, giọng điệu, cử chỉ hoặc hoạt động của cha mẹ, giáo viên, anh chị và các bạn trong lớp.
Do đó, trẻ có thể tạm thời lặp lại một âm thanh, câu nói, động tác hoặc cách phản ứng mà trẻ vừa quan sát. Phụ huynh cần phân biệt giữa:
- Bắt chước nhất thời: Hành vi mới xuất hiện sau khi trẻ nhìn thấy người khác thực hiện, không diễn ra thường xuyên và giảm dần khi người lớn hướng dẫn.
- Biểu hiện cần theo dõi: Hành vi kéo dài, xuất hiện ở nhiều môi trường, đi kèm khó khăn rõ rệt về giao tiếp, tương tác, học tập hoặc sinh hoạt hằng ngày.
CDC lưu ý rằng một số người không tự kỷ vẫn có thể xuất hiện một vài hành vi giống với các dấu hiệu thường được nhắc đến ở trẻ tự kỷ. Tuy nhiên, để đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán, trẻ phải có những khó khăn kéo dài trong nhiều mặt của giao tiếp – tương tác xã hội, đi kèm các kiểu hành vi hoặc sở thích hạn chế, lặp lại. Vì vậy, không thể kết luận trẻ mắc tự kỷ chỉ từ một hành vi riêng lẻ. Xem tiêu chuẩn chẩn đoán được CDC trình bày.
Nghiên cứu nói gì về ảnh hưởng của giáo dục hòa nhập?
Một tổng quan nghiên cứu của Kart và Kart năm 2021 đã xem xét ảnh hưởng học tập và xã hội của giáo dục hòa nhập đối với học sinh không khuyết tật. Kết quả cho thấy ảnh hưởng về học tập có sự khác nhau giữa các nghiên cứu; ở những cấp học nhỏ, kết quả chủ yếu là tích cực hoặc trung tính.
Về mặt xã hội, nhiều nghiên cứu ghi nhận những lợi ích như tăng sự chấp nhận, thấu hiểu, tôn trọng khác biệt và cơ hội hình thành tình bạn. Tuy nhiên, một số trẻ vẫn có thể gặp khó khăn trong giao tiếp hoặc cảm thấy chưa thoải mái nếu chưa được người lớn hướng dẫn và hỗ trợ phù hợp. Xem nghiên cứu đầy đủ trên Education Sciences.
Những kết quả này cho thấy không nên khẳng định rằng học hòa nhập luôn tốt hoặc luôn gây khó khăn trong mọi trường hợp. Hiệu quả còn phụ thuộc vào độ tuổi, nhu cầu của từng trẻ, phương pháp giảng dạy, nguồn lực hỗ trợ và cách tổ chức lớp học.
UNICEF cũng nhấn mạnh rằng giáo dục hòa nhập không chỉ đơn giản là sắp xếp trẻ khuyết tật và trẻ không khuyết tật ngồi cùng một lớp. Nhà trường cần đào tạo giáo viên, chuẩn bị học liệu phù hợp, giảm rào cản và hỗ trợ trẻ tham gia thực chất vào các hoạt động học tập.
Lợi ích khi trẻ học trong môi trường hòa nhập phù hợp
Khi được tổ chức đúng cách, môi trường hòa nhập có thể mang lại nhiều trải nghiệm tích cực cho cả trẻ phát triển điển hình và trẻ có nhu cầu đặc biệt.
Phát triển sự đồng cảm
Trẻ có cơ hội nhận ra mỗi người có cách giao tiếp, học tập và thể hiện cảm xúc khác nhau. Từ đó, trẻ học cách quan tâm và phản hồi phù hợp với cảm xúc của người khác.
Tôn trọng sự khác biệt
Việc tiếp xúc tự nhiên với nhiều bạn có đặc điểm khác nhau giúp trẻ hạn chế hình thành định kiến, biết tôn trọng sự đa dạng và không trêu chọc những biểu hiện khác biệt.
Rèn kỹ năng giao tiếp và hợp tác
Trẻ học cách điều chỉnh lời nói, chờ đợi, chia sẻ, giải quyết bất đồng và tìm phương án để cùng tham gia một hoạt động.
Hình thành sự kiên nhẫn và linh hoạt
Không phải bạn nào cũng hiểu luật chơi hoặc phản hồi giống nhau. Quá trình tương tác giúp trẻ học cách chờ đợi, giải thích và thay đổi cách giao tiếp khi cần thiết.
Chuẩn bị cho đời sống xã hội thực tế
Ngoài trường học, trẻ sẽ tiếp xúc với nhiều người có khả năng, tính cách và nhu cầu khác nhau. Môi trường hòa nhập phù hợp giúp trẻ sớm xây dựng thái độ cởi mở và kỹ năng thích nghi.
Khi nào việc học chung có thể gây khó khăn?
Khó khăn trong lớp hòa nhập thường xuất phát từ việc môi trường chưa đáp ứng đủ nhu cầu của trẻ, không nên quy hoàn toàn cho chẩn đoán hoặc tình trạng của một học sinh.
Phụ huynh nên trao đổi với nhà trường khi nhận thấy:
- Lớp học quá đông nhưng không có đủ giáo viên hoặc nhân sự hỗ trợ;
- Giáo viên chưa được hướng dẫn về giáo dục hòa nhập;
- Trẻ có hành vi gây nguy hiểm nhưng chưa có kế hoạch phòng ngừa và hỗ trợ;
- Hoạt động học tập thường xuyên bị gián đoạn mà không có biện pháp điều chỉnh;
- Trẻ phát triển điển hình liên tục cảm thấy sợ hãi, căng thẳng hoặc không an toàn;
- Trẻ có nhu cầu đặc biệt bị cô lập, trêu chọc hoặc không được tham gia vào hoạt động chung;
- Nhà trường thiếu sự phối hợp với gia đình và người làm chuyên môn.
Chẩn đoán tự kỷ, ADHD hoặc chậm phát triển không tự động đồng nghĩa một trẻ sẽ gây nguy hiểm hay ảnh hưởng đến các bạn. Mức độ hỗ trợ phải được xác định dựa trên hành vi, khả năng và nhu cầu thực tế của từng trẻ.
Phụ huynh nên làm gì khi con học cùng trẻ có nhu cầu đặc biệt?
Trao đổi trực tiếp với giáo viên
Thay vì suy đoán dựa trên chẩn đoán của một học sinh khác, phụ huynh nên hỏi về trải nghiệm thực tế của con:
- Con có tham gia học tập bình thường không?
- Các tình huống khó khăn trong lớp được xử lý thế nào?
- Giáo viên hướng dẫn trẻ tương tác với nhau ra sao?
- Nhà trường có phương án bảo đảm an toàn và hỗ trợ cá nhân không?
Phụ huynh không nên yêu cầu nhà trường tiết lộ hồ sơ chẩn đoán hoặc thông tin riêng tư của trẻ khác.
Hỏi con bằng câu hỏi trung lập
Có thể hỏi: “Hôm nay con chơi với ai?”, “Trong lớp có chuyện gì làm con vui hoặc không thoải mái?” hoặc “Khi cần giúp đỡ, con tìm cô bằng cách nào?”.
Nên tránh những câu dẫn dắt như: “Bạn đó có làm con sợ không?” hoặc “Con có bắt chước bạn không?”, vì có thể khiến trẻ hình thành cảm giác lo ngại dù trước đó trẻ không gặp vấn đề.
Dạy con cách đặt giới hạn và tìm kiếm hỗ trợ
Trẻ cần biết rằng con có thể nói “Mình không thích”, lùi ra xa, không giành đồ hoặc đánh lại bạn và tìm giáo viên khi cảm thấy không an toàn.
Làm mẫu thái độ tôn trọng
Không nên gọi bạn của con bằng những từ mang tính trêu chọc, đổ lỗi hoặc khiến trẻ sợ hãi. Người lớn có thể giải thích đơn giản: “Mỗi bạn có một cách giao tiếp khác nhau. Khi chưa hiểu bạn muốn gì, con có thể hỏi cô.”
Theo dõi những thay đổi kéo dài
Một vài hành vi bắt chước ngắn hạn thường chưa phải dấu hiệu đáng lo. Phụ huynh nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá khi những biểu hiện bất thường kéo dài, xuất hiện ở nhiều môi trường hoặc ảnh hưởng rõ đến giao tiếp, học tập và sinh hoạt.
Có nên chuyển lớp khi con học cùng trẻ đặc biệt?
Không nên chuyển lớp chỉ vì trong lớp có trẻ tự kỷ, ADHD hoặc có nhu cầu đặc biệt. Trước khi quyết định, phụ huynh có thể xem xét bốn câu hỏi:
- Con có được bảo đảm an toàn không?
- Con có tiếp tục học tập và tham gia hoạt động phù hợp không?
- Giáo viên có kế hoạch quản lý và hỗ trợ rõ ràng không?
- Những khó khăn đã được trao đổi và có dấu hiệu cải thiện không?
Nếu trẻ thường xuyên không an toàn, căng thẳng kéo dài hoặc việc học bị ảnh hưởng đáng kể dù gia đình đã phối hợp với nhà trường, phụ huynh có thể cùng giáo viên và chuyên gia xem xét phương án phù hợp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tiếp xúc với trẻ tự kỷ có bị tự kỷ không?
Không. Tự kỷ là tình trạng liên quan đến sự phát triển của não bộ, không lây qua tiếp xúc, vui chơi hoặc học chung.
Trẻ bắt chước bạn la hét, vẫy tay có đáng lo không?
Một hành vi bắt chước tạm thời chưa đủ để kết luận trẻ có rối loạn phát triển. Phụ huynh nên bình tĩnh hướng dẫn hành vi thay thế và theo dõi tần suất, thời gian kéo dài cũng như ảnh hưởng của hành vi.
Học hòa nhập có làm giáo viên ít quan tâm đến trẻ khác không?
Điều này phụ thuộc vào sĩ số, nhân sự hỗ trợ và cách tổ chức lớp. Một lớp hòa nhập được chuẩn bị tốt cần bảo đảm cơ hội học tập và sự quan tâm phù hợp cho tất cả trẻ.
Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển?
Phụ huynh nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn nếu trẻ có khó khăn kéo dài về ngôn ngữ, tương tác, chú ý, hành vi hoặc kỹ năng sinh hoạt; đặc biệt khi những biểu hiện xuất hiện ở nhiều môi trường và ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.
Kết luận
Trẻ học chung với trẻ đặc biệt không đồng nghĩa sẽ bị ảnh hưởng xấu hoặc “lây” rối loạn phát triển. Trẻ có thể bắt chước một số hành vi của bất kỳ người nào xung quanh, nhưng bắt chước nhất thời không phải căn cứ để chẩn đoán tự kỷ, ADHD hay chậm phát triển.
Điều quan trọng không nằm ở việc trong lớp có trẻ có nhu cầu đặc biệt hay không, mà là môi trường hòa nhập có được tổ chức an toàn, tôn trọng và phù hợp với nhu cầu của tất cả trẻ hay không.
Nếu phụ huynh nhận thấy con có những khó khăn kéo dài về giao tiếp, hành vi, vận động hoặc khả năng học tập, AKey Academy hỗ trợ đánh giá phát triển và tư vấn hướng can thiệp phù hợp với từng trẻ.
Hotline/Zalo AKey Academy: 0939 31 30 33
Nguồn tham khảo
- World Health Organization. Autism, cập nhật năm 2025.
- Centers for Disease Control and Prevention. ADHD in Children, cập nhật năm 2026.
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Testing and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder.
- American Academy of Pediatrics. Social Development: 2 Year Olds.
- Kart, A. & Kart, M. (2021). Academic and Social Effects of Inclusion on Students without Disabilities: A Review of the Literature. Education Sciences, 11(1), 16.
- UNICEF. Inclusive Education.
