Tự kỷ thoái lui là một trong những biểu hiện khiến nhiều phụ huynh lo lắng vì trẻ từng phát triển tương đối ổn, đã biết nói vài từ, biết gọi ba mẹ, biết chỉ tay hoặc có tương tác với người thân, nhưng sau đó các kỹ năng này giảm dần hoặc mất đi. Đây không đơn thuần là tình trạng “trẻ lười nói” hay “chậm nói tạm thời”, mà có thể là dấu hiệu cần được đánh giá phát triển và can thiệp sớm.
Tự kỷ thoái lui là gì?
Tự kỷ thoái lui là tình trạng trẻ mất một phần hoặc toàn bộ các kỹ năng đã từng đạt được trước đó, thường gặp nhất ở kỹ năng ngôn ngữ, giao tiếp xã hội và tương tác. Trẻ có thể từng biết nói “ba”, “mẹ”, biết chỉ tay, biết vẫy tay, biết phản hồi khi được gọi tên, nhưng sau một giai đoạn lại ít nói hơn, không còn dùng từ đã biết, giảm giao tiếp mắt hoặc ít đáp ứng với người xung quanh.
Trong các nghiên cứu về rối loạn phổ tự kỷ, thoái lui phát triển thường được mô tả là hiện tượng trẻ đã có một số kỹ năng ban đầu, sau đó mất đi hoặc giảm rõ rệt các kỹ năng này. Một phân tích tổng hợp của Barger và cộng sự trên 85 nghiên cứu với hơn 29.000 người trong phổ tự kỷ ghi nhận tỷ lệ thoái lui trung bình khoảng 32,1%, với tuổi khởi phát trung bình khoảng 1,78 năm, tức khoảng 21 tháng tuổi (Barger et al., 2013).
Một nghiên cứu khác của Kim và cộng sự năm 2023 trên nhóm trẻ nhỏ ghi nhận tỷ lệ thoái lui khoảng 10,2% trong nhóm trẻ ASD, chủ yếu liên quan đến kỹ năng ngôn ngữ, với tuổi khởi phát trung bình khoảng 24 tháng (Kim et al., 2023).
Điểm quan trọng là: tự kỷ thoái lui không có nghĩa là trẻ “đột nhiên mới bị tự kỷ”. Trong nhiều trường hợp, các dấu hiệu phát triển thần kinh có thể đã tồn tại từ sớm nhưng chưa rõ ràng. Khi yêu cầu về ngôn ngữ, giao tiếp và tương tác xã hội tăng lên theo độ tuổi, các khó khăn của trẻ trở nên dễ nhận thấy hơn.
Vì sao tự kỷ thoái lui dễ bị bỏ sót?
Tự kỷ thoái lui dễ bị bỏ sót vì giai đoạn đầu trẻ có thể từng đạt một số mốc phát triển cơ bản. Nhiều ba mẹ nhớ rằng con từng biết gọi “mẹ”, từng cười đáp lại, từng biết chơi ú òa hoặc biết vẫy tay tạm biệt. Vì vậy, khi trẻ bắt đầu ít nói, ít nhìn mắt hoặc ít tương tác hơn, gia đình thường nghĩ con đang “lười nói”, “bướng”, “thích chơi một mình” hoặc “chậm một chút rồi sẽ nói lại”.
Tuy nhiên, nếu trẻ không chỉ chậm tăng thêm kỹ năng mới mà còn mất đi kỹ năng đã từng có, phụ huynh cần quan sát sát hơn. Mất lời nói, mất cử chỉ giao tiếp, giảm phản hồi tên gọi và giảm tương tác xã hội là những dấu hiệu nên được đánh giá chuyên môn, đặc biệt trong giai đoạn trẻ dưới 3 tuổi.
Dấu hiệu tự kỷ thoái lui phụ huynh cần chú ý
Dấu hiệu tự kỷ thoái lui thường không chỉ nằm ở việc trẻ ít nói hơn. Nhiều trẻ còn thay đổi ở cách giao tiếp, cách chơi, phản hồi xã hội và hành vi hằng ngày.
1. Trẻ đang nói bỗng không nói nữa hoặc nói ít rõ rệt
Đây là dấu hiệu khiến phụ huynh dễ nhận thấy nhất. Trẻ có thể từng nói được vài từ đơn như “ba”, “mẹ”, “ăn”, “bế”, “đi”, nhưng sau đó ít dùng lại hoặc gần như không còn nói. Một số trẻ vẫn phát âm âm thanh rời rạc nhưng không dùng lời nói để giao tiếp có mục đích.
Ví dụ, trước đây trẻ biết gọi “mẹ” khi cần giúp, nhưng sau đó chỉ kéo tay mẹ đến đồ vật, khóc, la hét hoặc tự lấy mà không dùng lời nói.
2. Giảm phản hồi khi được gọi tên
Trẻ có thể từng quay lại khi ba mẹ gọi, nhưng sau đó gọi nhiều lần vẫn không phản hồi. Nhiều phụ huynh ban đầu nghĩ con “không nghe lời” hoặc nghi ngờ con có vấn đề về thính lực. Trên thực tế, không phản hồi khi gọi tên có thể liên quan đến khó khăn trong chú ý xã hội và cần được kiểm tra kỹ.
AAP khuyến nghị trẻ nên được theo dõi phát triển thường xuyên và sàng lọc tự kỷ bằng công cụ chuẩn hóa ở mốc 18 và 24 tháng, vì các dấu hiệu ASD có thể được nhận diện từ giai đoạn trẻ nhỏ và can thiệp sớm có thể cải thiện chức năng của trẻ (Hyman et al., 2020).
3. Giảm giao tiếp mắt và ít chia sẻ sự chú ý
Trẻ tự kỷ thoái lui có thể ít nhìn vào mặt người đối diện hơn, ít nhìn theo hướng chỉ tay, ít khoe đồ chơi, ít tìm người lớn để cùng nhìn hoặc cùng chơi. Trẻ có thể vẫn thích một món đồ chơi nào đó, nhưng không có nhu cầu chia sẻ niềm vui đó với người khác.
Theo CDC, các khó khăn về giao tiếp xã hội và tương tác là nhóm dấu hiệu thường gặp trong rối loạn phổ tự kỷ, bao gồm tránh hoặc ít duy trì giao tiếp mắt, không phản hồi tên gọi, ít dùng cử chỉ và không chỉ tay để chia sẻ điều mình quan tâm.
4. Mất hoặc giảm các cử chỉ giao tiếp
Một số trẻ từng biết vẫy tay tạm biệt, chỉ tay, gật đầu, lắc đầu hoặc đưa tay đòi bế, nhưng sau đó các cử chỉ này giảm dần. Đây là dấu hiệu quan trọng vì trước khi lời nói phát triển mạnh, cử chỉ là nền tảng của giao tiếp.
Nếu trẻ không chỉ tay để yêu cầu, không chỉ để khoe, ít bắt chước hành động đơn giản hoặc không dùng cử chỉ để giao tiếp, phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển.
5. Ít chơi tương tác, thích chơi một mình
Trẻ có thể không còn hứng thú với các trò chơi qua lại như ú òa, chuyền bóng, giả vờ cho búp bê ăn, chơi nấu ăn hoặc bắt chước hành động của người lớn. Thay vào đó, trẻ có xu hướng tự chơi một mình, xếp đồ vật theo hàng, xoay bánh xe, nhìn chăm chú vào quạt, đèn hoặc các chi tiết nhỏ.
6. Xuất hiện hành vi lặp lại hoặc nhạy cảm giác quan
Một số trẻ bắt đầu có các hành vi như vẫy tay, xoay vòng, đi nhón chân, nhìn nghiêng, bịt tai khi nghe âm thanh lớn, kén ăn hoặc phản ứng mạnh với chất liệu quần áo, ánh sáng, tiếng ồn. CDC cũng ghi nhận các hành vi, sở thích lặp lại hoặc giới hạn và phản ứng khác biệt với âm thanh, mùi, vị, hình ảnh hoặc cảm giác là nhóm biểu hiện thường gặp ở trẻ ASD.
Không phải trẻ nào có hành vi lặp lại cũng là tự kỷ. Tuy nhiên, nếu các hành vi này đi kèm với mất lời nói, giảm giao tiếp mắt, giảm phản hồi tên gọi hoặc ít tương tác xã hội, phụ huynh không nên chờ trẻ “tự qua giai đoạn”.
Tự kỷ thoái lui khác gì với chậm nói thông thường?
Chậm nói thông thường chủ yếu thể hiện ở việc trẻ nói ít hơn so với mốc tuổi, nhưng trẻ vẫn có nhu cầu giao tiếp, vẫn nhìn mắt, vẫn chỉ tay, vẫn bắt chước, vẫn hiểu tình huống xã hội và vẫn muốn tương tác với người khác.
Trong khi đó, trẻ tự kỷ thoái lui thường có thêm yếu tố mất kỹ năng đã từng có và đi kèm các khó khăn về giao tiếp xã hội. Trẻ không chỉ nói ít hơn, mà còn có thể ít nhìn mắt, không phản hồi tên gọi, không chỉ tay, ít bắt chước, ít chơi tương tác và có hành vi lặp lại.
Vì vậy, khi trẻ đang nói bỗng không nói nữa, hoặc từng có tương tác nhưng sau đó thu mình rõ rệt, phụ huynh không nên chỉ xem đây là chậm nói đơn thuần.
Nguyên nhân tự kỷ thoái lui là gì?
Hiện nay, tự kỷ thoái lui chưa được xem là có một nguyên nhân đơn lẻ. Rối loạn phổ tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh, có liên quan đến nhiều yếu tố như di truyền, sinh học thần kinh, các tình trạng y khoa đi kèm và quá trình phát triển não bộ. AAP nhấn mạnh trẻ ASD cần được đánh giá toàn diện, bao gồm triệu chứng phát triển, chức năng thích nghi, các tình trạng y khoa đi kèm và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến tiến trình can thiệp của trẻ (Hyman et al., 2020).
Cần lưu ý, thoái lui phát triển không chỉ gặp trong tự kỷ. Một số tình trạng khác như rối loạn động kinh, rối loạn phát triển ngôn ngữ, suy giảm thính lực, hội chứng di truyền hoặc các vấn đề thần kinh khác cũng có thể làm trẻ mất kỹ năng. Do đó, khi trẻ có dấu hiệu thoái lui, việc thăm khám và đánh giá chuyên môn là cần thiết để xác định đúng nhu cầu hỗ trợ.
Phụ huynh cũng không nên tự quy kết nguyên nhân do “xem điện thoại”, “ba mẹ ít nói chuyện” hay “trẻ bị sốc tâm lý”. Các yếu tố môi trường có thể ảnh hưởng đến cơ hội tương tác và học ngôn ngữ của trẻ, nhưng không nên dùng chúng để thay thế cho đánh giá phát triển chuyên môn.
Tự kỷ thoái lui có nguy hiểm không?
Tự kỷ thoái lui cần được quan tâm nghiêm túc vì trẻ đang mất đi các kỹ năng nền tảng cho giao tiếp, học tập và hòa nhập. Nếu không được hỗ trợ kịp thời, trẻ có thể gặp khó khăn nhiều hơn trong việc hiểu lời, diễn đạt nhu cầu, tương tác với người khác, chơi phù hợp và điều chỉnh hành vi.
Tuy nhiên, tự kỷ thoái lui không có nghĩa là trẻ “không thể tiến bộ”. Nhiều trẻ vẫn có thể cải thiện giao tiếp, tăng tương tác, phát triển kỹ năng tự phục vụ và học cách diễn đạt nhu cầu nếu được đánh giá đúng và can thiệp phù hợp. Điều quan trọng là không chờ đợi quá lâu, đặc biệt khi trẻ đã có dấu hiệu mất lời nói hoặc giảm tương tác xã hội rõ rệt.
Khi nào phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá?
Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá sớm nếu trẻ có một hoặc nhiều dấu hiệu sau:
- Trẻ từng nói được nhưng sau đó không nói nữa hoặc nói ít rõ rệt.
- Trẻ từng biết gọi ba mẹ nhưng sau đó không còn gọi.
- Trẻ không phản hồi hoặc phản hồi rất kém khi được gọi tên.
- Trẻ giảm giao tiếp mắt, ít nhìn mặt người đối diện.
- Trẻ không còn chỉ tay, vẫy tay, gật đầu, lắc đầu hoặc bắt chước như trước.
- Trẻ ít tương tác, thích chơi một mình, khó tham gia trò chơi qua lại.
- Trẻ xuất hiện hành vi lặp lại như xoay vòng, vẫy tay, xếp đồ vật theo hàng.
- Trẻ nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, đồ ăn, chất liệu hoặc thay đổi môi trường.
- Trẻ có biểu hiện co giật, mất kỹ năng vận động, rối loạn giấc ngủ nặng hoặc thoái lui nhanh.
Với các trường hợp trẻ mất kỹ năng đột ngột, thoái lui nhanh hoặc có dấu hiệu nghi ngờ động kinh, phụ huynh nên ưu tiên thăm khám y khoa trước để được kiểm tra đầy đủ.
Trẻ tự kỷ thoái lui cần được đánh giá những gì?
Đánh giá trẻ tự kỷ thoái lui không nên chỉ dừng ở câu hỏi “trẻ có nói được không?”. Một đánh giá đầy đủ cần xem xét nhiều mặt phát triển của trẻ, bao gồm:
- Kỹ năng hiểu lời và diễn đạt bằng lời.
- Kỹ năng giao tiếp không lời như chỉ tay, nhìn mắt, cử chỉ, nét mặt.
- Khả năng phản hồi tên gọi và chú ý chung.
- Kỹ năng bắt chước âm thanh, hành động và trò chơi.
- Cách trẻ chơi với đồ vật và chơi với người khác.
- Hành vi lặp lại, sở thích giới hạn hoặc khó khăn khi thay đổi.
- Khả năng điều hòa cảm giác, ăn uống, giấc ngủ.
- Kỹ năng vận động tinh, vận động thô và tự phục vụ.
- Các yếu tố y khoa đi kèm như nghe kém, động kinh, rối loạn giấc ngủ hoặc vấn đề tiêu hóa.
AAP nhấn mạnh việc nhận diện sớm, đánh giá toàn diện và kết nối trẻ với các dịch vụ can thiệp phù hợp là vai trò quan trọng trong quản lý trẻ ASD, đặc biệt khi trẻ có các dấu hiệu ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày.
Can thiệp tự kỷ thoái lui như thế nào?
Can thiệp cho trẻ tự kỷ thoái lui cần được xây dựng dựa trên đánh giá cá nhân hóa, không nên áp dụng một giáo án chung cho mọi trẻ. Mục tiêu không chỉ là “dạy trẻ nói lại”, mà còn phải phục hồi và phát triển các nền tảng giao tiếp, tương tác, bắt chước, chú ý chung, chơi chức năng, điều chỉnh hành vi và kỹ năng thích nghi.
1. Can thiệp giao tiếp và ngôn ngữ
Trẻ cần được hỗ trợ để hiểu lời, diễn đạt nhu cầu và sử dụng giao tiếp có mục đích. Với trẻ chưa nói hoặc mất lời nói, chuyên viên có thể bắt đầu từ các mục tiêu nền tảng như phản hồi tên gọi, nhìn theo, bắt chước âm thanh, sử dụng cử chỉ, lựa chọn hình ảnh, phát âm âm tiết đơn giản, sau đó tăng dần khả năng dùng từ và câu.
Điều quan trọng là không ép trẻ nói máy móc, mà cần tạo ra tình huống để trẻ hiểu rằng giao tiếp giúp trẻ đạt được điều mình cần và kết nối với người khác.
2. Tăng chú ý chung và tương tác xã hội
Chú ý chung là khả năng trẻ cùng nhìn, cùng chia sẻ sự chú ý với người khác về một đồ vật, hoạt động hoặc sự kiện. Đây là nền tảng quan trọng cho phát triển ngôn ngữ và kỹ năng xã hội.
NICE khuyến nghị các can thiệp giao tiếp xã hội cho trẻ tự kỷ nên bao gồm chiến lược chơi tương tác với sự tham gia của phụ huynh, người chăm sóc hoặc giáo viên, nhằm tăng chú ý chung, sự gắn kết và giao tiếp qua lại của trẻ. Can thiệp cũng cần được điều chỉnh theo mức phát triển của từng trẻ và được thực hiện bởi chuyên viên được đào tạo (NICE, 2013/2021).
3. Can thiệp hành vi và kỹ năng thích nghi
Nếu trẻ có hành vi la hét, ăn vạ, tự kích thích, chống đối hoặc khó chuyển hoạt động, chuyên viên cần tìm hiểu chức năng của hành vi. Trẻ có thể đang muốn tránh nhiệm vụ, muốn được chú ý, muốn lấy đồ vật, hoặc đang quá tải giác quan nhưng chưa biết cách diễn đạt.
Khi hiểu đúng nguyên nhân phía sau hành vi, trẻ có thể được dạy cách giao tiếp thay thế phù hợp hơn, ví dụ chỉ tay, đưa thẻ hình, dùng từ đơn, ra dấu hoặc lựa chọn bằng mắt.
4. Hoạt động trị liệu và hỗ trợ điều hòa giác quan
Một số trẻ tự kỷ thoái lui có khó khăn về cảm giác như sợ tiếng ồn, kén ăn, thích xoay tròn, thích nhìn ánh sáng, khó ngồi yên hoặc phản ứng mạnh khi thay đổi môi trường. Hoạt động trị liệu có thể hỗ trợ trẻ điều chỉnh cảm giác, phát triển vận động tinh, tăng khả năng tham gia hoạt động và cải thiện kỹ năng tự phục vụ hằng ngày.
5. Âm nhạc trị liệu, tâm vận động và can thiệp đa ngành
Với một số trẻ, âm nhạc trị liệu, tâm vận động, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu có thể được phối hợp trong lộ trình can thiệp để tăng tương tác, cải thiện chú ý, hỗ trợ điều hòa cảm giác và phát triển giao tiếp. Tuy nhiên, các phương pháp này cần được xây dựng theo mục tiêu cụ thể của từng trẻ, không nên thực hiện rời rạc hoặc chỉ như hoạt động vui chơi.
6. Phối hợp gia đình trong can thiệp
Can thiệp không chỉ diễn ra trong phòng học. Ba mẹ cần được hướng dẫn cách chơi, cách gọi phản hồi, cách tạo cơ hội giao tiếp và cách xử lý hành vi tại nhà. Những tương tác nhỏ mỗi ngày như gọi tên, chờ trẻ phản hồi, chơi luân phiên, đọc sách tranh, hát vận động, tạo tình huống để trẻ yêu cầu đều có ý nghĩa quan trọng.
NICE cũng nhấn mạnh vai trò của phụ huynh, người chăm sóc và giáo viên trong các chiến lược can thiệp giao tiếp xã hội, đặc biệt ở nhóm trẻ nhỏ.
Ba mẹ nên làm gì khi nghi ngờ trẻ tự kỷ thoái lui?
Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu tự kỷ thoái lui, ba mẹ nên bình tĩnh nhưng không nên trì hoãn. Việc đầu tiên là ghi lại các mốc phát triển của trẻ:
- Trẻ từng nói được những từ nào?
- Trẻ mất kỹ năng từ khi nào?
- Kỹ năng mất dần hay mất đột ngột?
- Trẻ có thay đổi về giấc ngủ, ăn uống, hành vi hoặc sức khỏe không?
- Trẻ còn phản hồi khi gọi tên không?
- Trẻ còn chỉ tay, nhìn mắt, bắt chước hoặc chơi tương tác không?
Sau đó, ba mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở có chuyên môn về phát triển trẻ em để được sàng lọc, đánh giá và xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp. Với trẻ nhỏ, thời gian là yếu tố quan trọng. Can thiệp càng sớm, trẻ càng có nhiều cơ hội cải thiện giao tiếp, tương tác và kỹ năng học tập.
Tự kỷ thoái lui có phải lỗi của ba mẹ không?
Không. Tự kỷ thoái lui không phải là lỗi của ba mẹ. Phụ huynh có thể bỏ lỡ một số dấu hiệu ban đầu vì trẻ từng có vài kỹ năng phát triển tương đối ổn, nhưng điều đó không có nghĩa là ba mẹ gây ra tình trạng này.
Điều ba mẹ có thể làm tốt nhất là quan sát sát sao, đưa trẻ đi đánh giá sớm và đồng hành đều đặn trong quá trình can thiệp. Trẻ cần một môi trường có cấu trúc, nhiều tương tác có chất lượng và kế hoạch hỗ trợ phù hợp với khả năng hiện tại.
Kết luận
Tự kỷ thoái lui là tình trạng trẻ mất hoặc giảm các kỹ năng đã từng có, đặc biệt là lời nói, giao tiếp mắt, phản hồi tên gọi, cử chỉ giao tiếp và tương tác xã hội. Đây là dấu hiệu cần được đánh giá chuyên môn sớm, nhất là khi trẻ đang nói bỗng không nói nữa, ít phản hồi với người thân hoặc giảm rõ rệt nhu cầu giao tiếp.
Phát hiện sớm và can thiệp đúng hướng có thể giúp trẻ cải thiện khả năng giao tiếp, tăng tương tác, giảm hành vi khó khăn và phát triển kỹ năng thích nghi. Ba mẹ không nên chờ trẻ “lớn sẽ tự nói”, vì với tự kỷ thoái lui, mỗi giai đoạn phát triển đều là thời điểm quan trọng để hỗ trợ trẻ.
Nếu ba mẹ nhận thấy con có dấu hiệu mất lời nói, giảm tương tác hoặc nghi ngờ tự kỷ thoái lui, AKey Academy có các chương trình đánh giá và can thiệp cá nhân hóa cho trẻ, kết hợp âm ngữ trị liệu, âm nhạc trị liệu, hoạt động trị liệu, tâm vận động và can thiệp 1:1. Ba mẹ có thể liên hệ AKey Academy để được tư vấn lộ trình phù hợp với tình trạng hiện tại của con.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Pediatrics. (2020). Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics, 145(1), e20193447.
- Barger, B. D., Campbell, J. M., & McDonough, J. D. (2013). Prevalence and onset of regression within autism spectrum disorders: A meta-analytic review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 43(4), 817–828.
- Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Signs and symptoms of autism spectrum disorder.
- Kim, Y. R., Song, D. Y., Bong, G., Han, J. H., & Yoo, H. J. (2023). Loss of acquired skills: Regression in young children with autism spectrum disorders. Journal of the Korean Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 34(1), 51–56.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2013, updated 2021). Autism spectrum disorder in under 19s: Support and management. NICE Guideline CG170.
