Khi trẻ chưa thể diễn đạt rõ bằng lời nói, người lớn thường phải đoán ý qua ánh mắt, cử chỉ hoặc việc trẻ kéo tay. Trong can thiệp sớm, phương pháp PECS là một lựa chọn có thể được cân nhắc để hỗ trợ những khó khăn này. Phụ huynh cần hiểu cách phương pháp được triển khai và kết quả có thể kỳ vọng ở từng trẻ.
Phương pháp PECS là gì?
PECS là viết tắt của Picture Exchange Communication System, được dịch là hệ thống giao tiếp bằng trao đổi tranh. Đây là một chương trình có quy trình dạy cụ thể, thuộc nhóm giao tiếp tăng cường và thay thế AAC.
Đặc trưng của PECS là trẻ đưa tranh cho một người khác để truyền đạt yêu cầu, rồi nhận được đồ vật hoặc hoạt động tương ứng trong tình huống thực hành. Người hướng dẫn tạo cơ hội để trẻ khởi đầu cuộc trao đổi, thay vì chỉ chờ trả lời câu hỏi (Pyramid Educational Consultants, n.d.).
Ví dụ minh họa: trẻ muốn chơi xe đồ chơi sẽ lấy tranh chiếc xe và đưa cho cô. Cô nhận tranh rồi cho trẻ chơi xe. Qua hoạt động này, trẻ học cách gửi một thông điệp có mục đích. Vì vậy, việc nhận biết hoặc gọi tên hình ảnh chưa đồng nghĩa với việc biết sử dụng tranh để giao tiếp.
Trẻ nào có thể phù hợp với phương pháp PECS?
PECS có thể được xem xét cho trẻ tự kỷ hoặc trẻ có khó khăn phát triển ảnh hưởng đến giao tiếp bằng lời. Những tình huống cần trao đổi với chuyên viên gồm:
- Trẻ chưa có lời nói hoặc chỉ sử dụng một số từ.
- Trẻ nói được nhưng ít dùng lời nói để yêu cầu, lựa chọn hoặc trao đổi.
- Thông điệp của trẻ thường khó được người khác hiểu.
- Trẻ phụ thuộc nhiều vào việc người lớn đoán ý.
Theo hướng dẫn về AAC của ASHA, lựa chọn công cụ cần xem xét nhu cầu giao tiếp, ngôn ngữ, vận động, giác quan và môi trường sử dụng. Các biểu hiện trên là lý do để đánh giá, chưa đủ để xác định trẻ cần PECS.
Phụ huynh có thể tham khảo thêm về chẩn đoán và đánh giá tâm lý cho trẻ để hiểu vai trò của hồ sơ phát triển khi lựa chọn hướng hỗ trợ.
6 giai đoạn của phương pháp PECS
Quy trình PECS của Pyramid Educational Consultants gồm sáu giai đoạn:
| Giai đoạn | Kỹ năng được dạy |
|---|---|
| 1. Trao đổi tranh | Đưa một tranh để yêu cầu đồ vật hoặc hoạt động mong muốn. |
| 2. Khoảng cách và sự kiên trì | Tìm tranh, tìm người nhận; thực hành ở khoảng cách tăng dần, với nhiều người và tại nhiều nơi. |
| 3. Phân biệt tranh | Chọn tranh phù hợp từ hai hoặc nhiều tranh để yêu cầu. |
| 4. Xây dựng câu | Ghép tranh “Con muốn” với tranh nội dung trên dải câu. |
| 5. Trả lời câu hỏi | Dùng tranh trả lời câu hỏi “Con muốn gì?”. |
| 6. Bình luận | Dùng tranh để chia sẻ điều trẻ nhìn thấy, nghe thấy hoặc trải nghiệm. |
Ở hai giai đoạn đầu, mỗi lần thực hành sử dụng một tranh; kỹ năng lựa chọn giữa nhiều tranh được dạy từ giai đoạn ba.
Hiệu quả của PECS: Cần phân biệt giao tiếp và lời nói
Kết quả về giao tiếp
Howlin và cộng sự (2007) thực hiện thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 84 trẻ tự kỷ ở độ tuổi tiểu học, đánh giá chương trình đào tạo và tư vấn PECS cho giáo viên. Sau can thiệp, tần suất trẻ khởi đầu giao tiếp và sử dụng PECS tăng. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận tăng tần suất lời nói hoặc cải thiện điểm kiểm tra ngôn ngữ; hiệu quả cũng không được duy trì sau khi can thiệp chủ động kết thúc.
Phân tích gộp của Flippin, Reszka và Watson (2010) ghi nhận mức cải thiện nhỏ đến trung bình về giao tiếp, trong khi kết quả về lời nói còn hạn chế. Các tác giả cũng lưu ý vấn đề duy trì và khái quát kỹ năng.
PECS và phát triển lời nói
ASHA cho biết AAC có thể hỗ trợ lời nói tự nhiên trong cách tiếp cận kết hợp nhiều phương tiện giao tiếp. Trẻ có thể sử dụng tranh cùng với lời nói, âm thanh và cử chỉ; các mục tiêu phát triển lời nói vẫn có thể được hỗ trợ song song.
Điều này không đồng nghĩa với việc PECS bảo đảm trẻ sẽ nói được. Khi trao đổi về kết quả, gia đình cần biết rõ mục tiêu đang được đánh giá là giao tiếp bằng tranh, khả năng ngôn ngữ hay lời nói, tránh gộp các lĩnh vực này thành một nhận định chung.
Những lưu ý khi triển khai PECS
Theo tài liệu hướng dẫn của AFIRM, người thực hiện cần được đào tạo và quá trình áp dụng cần có giám sát chuyên môn. Giai đoạn đầu sử dụng hai người, đảm nhiệm vai trò người nhận thông điệp và người hỗ trợ trẻ trao đổi.
Các nội dung cần được thống nhất trong kế hoạch gồm:
- Học cụ và hoạt động: chuẩn bị tranh, sổ giao tiếp và lựa chọn những đồ vật hoặc hoạt động trẻ thực sự quan tâm.
- Cách hỗ trợ: sử dụng chiến lược nhắc phù hợp, giảm dần trợ giúp và xử lý lỗi theo quy trình.
- Theo dõi tiến bộ: ghi nhận số lần trẻ tự trao đổi, mức hỗ trợ cần thiết và việc sử dụng kỹ năng trong các tình huống mới.
- Phối hợp với gia đình: hướng dẫn phụ huynh thực hành ở nhà để kỹ năng được sử dụng ngoài buổi can thiệp.
Ba mẹ có thể chia sẻ một tình huống cụ thể, chẳng hạn con đã đưa tranh cho cô nhưng ở nhà vẫn kéo tay mẹ. Thông tin này giúp người hướng dẫn xác định bước cần hỗ trợ tiếp theo. Việc thực hành tại nhà nên theo hướng dẫn dành riêng cho trẻ.
Tư vấn hỗ trợ giao tiếp tại AKey Academy
Tại AKey Academy, chương trình giáo dục can thiệp sớm được xây dựng theo nhu cầu của từng trẻ, có thể phối hợp âm ngữ trị liệu và các lĩnh vực hỗ trợ phát triển liên quan.
Ba mẹ quan tâm đến phương pháp PECS có thể liên hệ trung tâm để trao đổi về khả năng giao tiếp hiện tại của con và được tư vấn hướng đánh giá phù hợp.
AKey Academy
Trụ sở chính: 110/21 Ông Ích Khiêm, Phường Hòa Bình, TP.HCM.
Hotline/Zalo: 0939 31 30 33.
Tài liệu tham khảo
- American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Augmentative and alternative communication. ASHA Practice Portal. https://www.asha.org/practice-portal/professional-issues/augmentative-and-alternative-communication/
- Flippin, M., Reszka, S., & Watson, L. R. (2010). Effectiveness of the Picture Exchange Communication System (PECS) on communication and speech for children with autism spectrum disorders: A meta-analysis. American Journal of Speech-Language Pathology, 19(2), 178–195. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2010/09-0022)
- Howlin, P., Gordon, R. K., Pasco, G., Wade, A., & Charman, T. (2007). The effectiveness of Picture Exchange Communication System (PECS) training for teachers of children with autism: A pragmatic, group randomised controlled trial. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 48(5), 473–481. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2006.01707.x
- Pyramid Educational Consultants. (n.d.). PECS®: An evidence-based practice. https://pecsusa.com/pecs/
- Sam, A., & AFIRM Team. (2015). Picture exchange communication system. National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder, FPG Child Development Center, University of North Carolina. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED595382.pdf
