Nhiều ba mẹ dễ nhầm lẫn giữa tự kỷ và tăng động giảm chú ý vì trẻ có thể cùng biểu hiện như không tập trung, khó ngồi yên, ít hợp tác, khó chơi với bạn hoặc dễ bùng nổ cảm xúc. Tuy nhiên, đây là hai rối loạn phát triển thần kinh khác nhau. Việc phân biệt đúng giúp trẻ được đánh giá sớm, can thiệp đúng hướng và hạn chế bỏ lỡ “thời điểm vàng” trong phát triển.
Tự kỷ và tăng động giảm chú ý là gì?
Tự kỷ, hay rối loạn phổ tự kỷ, là một rối loạn phát triển thần kinh đặc trưng bởi khó khăn trong giao tiếp xã hội, tương tác xã hội, cùng với các hành vi, sở thích hoặc hoạt động mang tính lặp lại, hạn hẹp. Trẻ tự kỷ cũng có thể có khác biệt về cách học, vận động, chú ý hoặc xử lý cảm giác.
Tăng động giảm chú ý, hay ADHD, là rối loạn phát triển thần kinh có biểu hiện chính ở ba nhóm: giảm chú ý, tăng động và bốc đồng. Trẻ ADHD có thể hay mơ màng, dễ quên, khó chờ đến lượt, nói nhiều, bồn chồn, hấp tấp hoặc khó duy trì sự tập trung trong học tập và sinh hoạt.
Điểm quan trọng là: tự kỷ và ADHD có thể cùng xuất hiện ở một trẻ, vì vậy không nên chỉ dựa vào một vài biểu hiện bên ngoài để kết luận trẻ thuộc nhóm nào. Các hướng dẫn nhi khoa cũng nhấn mạnh trẻ có một rối loạn phát triển hoặc hành vi vẫn cần được xem xét các tình trạng đi kèm như ADHD, lo âu, rối loạn ngôn ngữ, khó khăn học tập hoặc rối loạn giấc ngủ.
Vì sao tự kỷ và tăng động giảm chú ý dễ bị nhầm lẫn?
Tự kỷ và ADHD đều có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong lớp học, khi chơi với bạn hoặc khi làm theo yêu cầu của người lớn. Cả hai nhóm trẻ đều có thể:
- Khó tập trung khi học hoặc khi nghe hướng dẫn.
- Dễ bị đánh giá là “không nghe lời”, “không hợp tác”.
- Khó duy trì tương tác với bạn.
- Có hành vi chạy nhảy, la hét, bùng nổ cảm xúc.
- Gặp khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc và hành vi.
- Có vấn đề về cảm giác như nhạy tiếng ồn, khó chịu với môi trường đông người.
Tuy nhiên, để phân biệt đúng, cần nhìn vào nguyên nhân phía sau hành vi. Một trẻ không nhìn mắt có thể do khó khăn giao tiếp xã hội trong tự kỷ, nhưng cũng có thể do trẻ ADHD đang mất tập trung. Một trẻ nói chen ngang có thể do bốc đồng trong ADHD, nhưng một trẻ tự kỷ cũng có thể nói lệch chủ đề vì khó hiểu quy tắc hội thoại.
Bảng phân biệt tự kỷ và tăng động giảm chú ý
| Tiêu chí | Tự kỷ | Tăng động giảm chú ý |
|---|---|---|
| Khó khăn cốt lõi | Giao tiếp xã hội, tương tác xã hội, hành vi/sở thích lặp lại | Giảm chú ý, tăng động, bốc đồng |
| Tương tác xã hội | Khó hiểu tín hiệu xã hội, ít chia sẻ cảm xúc/sở thích, khó chơi giả vờ hoặc chơi qua lại | Muốn tương tác nhưng dễ chen ngang, nói nhiều, hấp tấp, không chờ lượt |
| Giao tiếp mắt | Có thể né tránh, ít duy trì hoặc dùng giao tiếp mắt không phù hợp ngữ cảnh | Có thể nhìn mắt nhưng dễ xao nhãng, nhìn chỗ khác vì mất tập trung |
| Ngôn ngữ | Có thể chậm nói, nhại lời, dùng câu rập khuôn, khó hội thoại qua lại | Có thể nói nhiều, nói nhanh, chen lời, trả lời vội |
| Sở thích | Có sở thích hẹp, lặp đi lặp lại, gắn bó mạnh với một chủ đề hoặc đồ vật | Dễ chán, tìm cái mới, khó duy trì hoạt động không hứng thú |
| Thói quen | Thường khó chịu khi thay đổi lịch trình, môi trường hoặc cách làm quen thuộc | Khó duy trì nề nếp do quên, hấp tấp, thiếu tổ chức |
| Vận động | Có thể có hành vi lặp lại như xoay đồ vật, vẫy tay, đi nhón chân, nhìn nghiêng | Bồn chồn, chạy nhảy, leo trèo, khó ngồi yên |
| Chú ý | Có thể rất tập trung vào chủ đề yêu thích nhưng khó chuyển hoạt động | Khó duy trì chú ý, dễ quên, dễ mất đồ, dễ bỏ dở việc |
| Cảm giác | Nhạy cảm hoặc tìm kiếm cảm giác thường gặp, ví dụ sợ âm thanh, thích xoay, thích nhìn vật chuyển động | Có thể nhạy cảm nhưng không phải dấu hiệu cốt lõi để chẩn đoán ADHD |
Theo tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng, tự kỷ cần có khó khăn kéo dài trong giao tiếp và tương tác xã hội, đồng thời có các mẫu hành vi, sở thích hoặc hoạt động lặp lại/hạn hẹp. Trong khi đó, ADHD được nhận diện chủ yếu qua các biểu hiện mất chú ý, tăng động và bốc đồng gây ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập hoặc quan hệ xã hội của trẻ.
AAP khuyến nghị trẻ cần được theo dõi phát triển định kỳ, sàng lọc phát triển ở các mốc 9, 18 và 30 tháng, đồng thời sàng lọc chuyên biệt về tự kỷ ở mốc 18 và 24 tháng.
- Nếu trẻ nhỏ có dấu hiệu nghi ngờ tự kỷ, ba mẹ có thể tham khảo bảng hỏi M-CHAT-R để sàng lọc nguy cơ tự kỷ ở trẻ.
- Nếu trẻ có biểu hiện khó tập trung, hiếu động, bốc đồng hoặc khó kiểm soát hành vi, ba mẹ có thể tham khảo thang đo ADHD Vanderbilt để ghi nhận các dấu hiệu liên quan đến tăng động giảm chú ý.
Dấu hiệu nghiêng nhiều về tự kỷ
Ba mẹ nên lưu ý nhóm dấu hiệu nghiêng nhiều về tự kỷ nếu trẻ có nhiều biểu hiện sau:
1. Ít chia sẻ sự chú ý với người khác
Trẻ ít chỉ tay để khoe đồ vật, ít quay sang nhìn ba mẹ khi thấy điều thú vị, ít chia sẻ niềm vui hoặc ít tìm người khác để cùng chú ý vào một sự việc. CDC ghi nhận các dấu hiệu như không chỉ để cho người khác thấy điều thú vị, không chia sẻ sở thích hoặc không chú ý đến trẻ khác cùng chơi là những mốc cần quan sát trong phát triển xã hội của trẻ.
2. Khó giao tiếp qua lại
Trẻ có thể biết nói nhưng khó duy trì hội thoại. Ví dụ, trẻ chỉ nói về điều mình thích, không trả lời đúng câu hỏi, ít hỏi lại, ít quan tâm người đối diện đang nghĩ gì hoặc cảm thấy gì.
3. Có hành vi lặp lại hoặc sở thích hẹp
Trẻ có thể thích xoay bánh xe, xếp đồ vật theo hàng, xem đi xem lại một đoạn video, lặp lại một câu nói, gắn bó quá mức với một chủ đề hoặc khó chịu khi người khác thay đổi cách sắp xếp quen thuộc.
4. Khó linh hoạt khi thay đổi
Trẻ tự kỷ có thể phản ứng mạnh khi thay đổi lịch trình, thay đổi đường đi, thay đổi món ăn, thay đổi giáo viên hoặc thay đổi cách thực hiện một hoạt động.
5. Khác biệt về cảm giác
Một số trẻ rất sợ tiếng máy hút bụi, tiếng máy sấy, tiếng đông người; một số trẻ lại thích xoay tròn, nhảy, đập đồ vật, nhìn vật chuyển động hoặc tìm cảm giác mạnh. Các phản ứng cảm giác này thường cần được đánh giá trong bức tranh phát triển tổng thể, không nên tách riêng để kết luận.
Dấu hiệu nghiêng nhiều về tăng động giảm chú ý
Ba mẹ nên nghĩ nhiều hơn đến ADHD nếu trẻ có các biểu hiện nổi bật sau:
1. Rất khó duy trì sự tập trung
Trẻ dễ bỏ dở bài, quên yêu cầu, làm sai do bất cẩn, mất đồ, không hoàn thành nhiệm vụ hoặc cần nhắc đi nhắc lại nhiều lần. CDC mô tả trẻ ADHD có thể hay mơ màng, hay quên, mất đồ, mắc lỗi bất cẩn và gặp khó khăn trong việc tập trung hoặc làm theo yêu cầu.
2. Bồn chồn, khó ngồi yên
Trẻ thường xoay người, đung đưa, đứng lên khỏi chỗ, chạy nhảy, leo trèo hoặc khó giữ cơ thể ở trạng thái yên tĩnh trong những tình huống cần ngồi học, ăn, nghe kể chuyện.
3. Bốc đồng, khó chờ đợi
Trẻ dễ chen ngang, trả lời khi người khác chưa hỏi xong, khó chờ đến lượt, dễ giành đồ chơi, dễ hành động trước khi nghĩ đến hậu quả.
4. Khó tổ chức công việc
Trẻ ADHD thường không phải “không biết làm”, mà là khó bắt đầu, khó duy trì và khó hoàn tất công việc. Trẻ có thể hiểu yêu cầu nhưng vẫn quên, làm thiếu bước hoặc chuyển sang việc khác khi chưa xong.
5. Khó kiểm soát hành vi trong nhiều môi trường
Nếu trẻ không chỉ khó tập trung ở nhà mà còn gặp khó khăn tương tự ở lớp, nơi công cộng, khi học nhóm hoặc khi sinh hoạt cùng bạn, ba mẹ nên cho trẻ được đánh giá chuyên sâu.
Cùng là “khó chơi với bạn” nhưng nguyên nhân có thể khác nhau
Đây là điểm rất quan trọng khi phân biệt tự kỷ và tăng động giảm chú ý.
Với trẻ tự kỷ, khó chơi với bạn thường đến từ việc trẻ khó hiểu luật chơi xã hội, khó đọc nét mặt, khó hiểu cảm xúc của bạn, ít chơi giả vờ hoặc chỉ muốn chơi theo cách riêng.
Với trẻ ADHD, trẻ có thể rất muốn chơi với bạn nhưng lại chen ngang, giành lượt, đổi trò liên tục, nói quá nhiều hoặc phản ứng quá nhanh khiến bạn khó chịu.
Nói cách khác, trẻ tự kỷ thường khó ở phần hiểu và duy trì tương tác xã hội, còn trẻ ADHD thường khó ở phần kiểm soát chú ý, xung động và hành vi trong tương tác.
Cùng là “không tập trung” nhưng cần xem trẻ mất tập trung kiểu gì
Không tập trung không đồng nghĩa với ADHD. Trẻ tự kỷ cũng có thể không tập trung nếu hoạt động không phù hợp, môi trường quá ồn, yêu cầu ngôn ngữ quá khó hoặc trẻ đang bị quá tải cảm giác.
Với trẻ ADHD, sự mất tập trung thường xuất hiện rộng hơn: trẻ dễ quên, dễ xao nhãng, bỏ dở việc, khó làm theo chuỗi hướng dẫn, đặc biệt với nhiệm vụ cần nỗ lực kéo dài.
Với trẻ tự kỷ, trẻ có thể không chú ý đến yêu cầu chung nhưng lại tập trung rất lâu vào hoạt động yêu thích, ví dụ con số, chữ cái, bản đồ, logo, xe, khủng long, nhạc hoặc một đoạn video quen thuộc.
Kết luận
Phân biệt tự kỷ và tăng động giảm chú ý không thể chỉ dựa vào một biểu hiện như hiếu động, không nhìn mắt, chậm nói hay khó tập trung. Điểm khác biệt nằm ở bản chất khó khăn: tự kỷ nổi bật ở giao tiếp xã hội và hành vi lặp lại/hạn hẹp, trong khi ADHD nổi bật ở giảm chú ý, tăng động và bốc đồng.
Nếu ba mẹ nhận thấy trẻ có dấu hiệu kéo dài, ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt hoặc khả năng hòa nhập, nên đưa trẻ đi sàng lọc và đánh giá phát triển càng sớm càng tốt. Đánh giá đúng giúp trẻ có lộ trình can thiệp phù hợp, giảm áp lực cho gia đình và tạo điều kiện để trẻ phát triển tốt hơn.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Pediatrics. (2020). Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics.
- American Academy of Pediatrics. (2011). ADHD: Clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents. Pediatrics.
- Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Signs and symptoms of autism spectrum disorder.
- Centers for Disease Control and Prevention. (2025). Clinical screening for autism spectrum disorder.
- Centers for Disease Control and Prevention. (2026). Symptoms of ADHD.
- National Institute of Mental Health. (n.d.). Attention-deficit/hyperactivity disorder.
