Bố mẹ hỏi “Con muốn uống nước không?”, con lặp lại nguyên câu hỏi. Có lúc, con đang chơi nhưng bất chợt nói một câu trong bộ phim đã xem. Con có thể nhớ nhiều câu dài, trong khi việc diễn đạt nhu cầu bằng lời của mình vẫn còn khó khăn.
Những tình huống này khiến phụ huynh băn khoăn: con có hiểu điều mình nói không, và nên đáp lại thế nào? Để hỗ trợ trẻ nhại lời, cần tìm hiểu hoàn cảnh con sử dụng câu nói và khả năng giao tiếp hiện tại của con.
Trẻ nhại lời là gì?
Nhại lời, hay echolalia, là việc lặp lại lời nói đã nghe từ người khác. Trẻ có thể nhắc lại một từ, một câu, lời bài hát hoặc đoạn hội thoại, đôi khi giữ cả ngữ điệu của người nói ban đầu.
Theo Hiệp hội Ngôn ngữ – Lời nói – Thính học Hoa Kỳ (ASHA), nhại lời thường được phân thành hai dạng:
| Dạng nhại lời | Biểu hiện | Ví dụ minh họa |
|---|---|---|
| Nhại lời ngay | Trẻ lặp lại lời vừa nghe trong cuộc tương tác. | Mẹ hỏi “Con đi đâu?”, con đáp “Con đi đâu?”. |
| Nhại lời trì hoãn | Trẻ sử dụng lại lời đã nghe sau một khoảng thời gian. | Con nhắc câu “Các bạn xếp hàng nào!” của cô giáo khi chơi ở nhà. |
Nhại lời có thể gặp ở trẻ tự kỷ, nhưng một biểu hiện riêng lẻ chưa đủ để kết luận chẩn đoán.
Riêng với trẻ đã được chẩn đoán tự kỷ, phụ huynh có thể tìm hiểu sâu hơn trong bài Nhại lời ở trẻ tự kỷ: Biểu hiện, đánh giá và hỗ trợ.
Nhại lời có thể mang ý nghĩa gì?
Một câu lặp lại có thể giúp trẻ tham gia cuộc trò chuyện, diễn đạt điều muốn làm hoặc nhắc đến một trải nghiệm quen thuộc. Cũng có lúc trẻ nói lại lời đã nghe khi chơi một mình, không hướng thông điệp đến người khác.
Ví dụ, con đứng cạnh hộp bánh, đưa tay về phía hộp và nói “Con muốn ăn bánh không?”. Trong hoàn cảnh này, câu hỏi quen thuộc có thể đang được con dùng để yêu cầu bánh. Người lớn cần kiểm tra thêm qua hành động và phản hồi của con, thay vì mặc định mọi lần lặp câu đều có cùng ý nghĩa.
Nghiên cứu của Xie và cộng sự (2023) trên tám trẻ tự kỷ nói tiếng Quan thoại ghi nhận nhiều lời nhại được dùng để gọi tên, mô tả, phát triển chủ đề và duy trì hội thoại. Đây là nghiên cứu nhỏ trong bối cảnh nhiệm vụ cụ thể, nên kết quả không đại diện cho mọi trẻ hoặc mọi tình huống.
Vì vậy, khả năng nói lại một câu dài chưa cho biết trẻ hiểu từng từ đến đâu hoặc có thể dùng câu đó linh hoạt trong hoàn cảnh mới hay không.
Khi nào nên đánh giá giao tiếp cho trẻ?
Phụ huynh nên trao đổi với chuyên viên khi trẻ lặp lời kèm khó khăn trong sinh hoạt: khó thể hiện nhu cầu, chưa hiểu hướng dẫn phù hợp hoặc ít chủ động tương tác.
Đánh giá cần xem khả năng hiểu, diễn đạt và sử dụng lời nói lẫn cử chỉ trong những hoạt động tự nhiên như ăn, chơi hoặc đọc sách.
Bố mẹ có thể hỗ trợ trẻ nhại lời như thế nào?
Quan sát trước khi diễn giải
Bố mẹ có thể ghi lại câu con nói, việc xảy ra ngay trước đó, hành động đi kèm và phản ứng sau khi người lớn đáp lại. Nếu biết con từng nghe câu này ở đâu, hãy bổ sung thông tin đó.
Chẳng hạn, khi con nói “Hết giờ rồi” rồi đẩy đồ chơi ra xa, bố mẹ có thể kiểm tra xem con đang muốn kết thúc hay cần nghỉ. Nếu con tiếp tục chơi, cách hiểu ban đầu cần được điều chỉnh. Không cần gán một ý nghĩa chắc chắn cho mọi câu nói.
Giảm câu hỏi dồn dập, tăng lời bình luận
Với trẻ thường nhại câu hỏi, bố mẹ có thể thử bình luận về việc con đang chú ý, rồi dành khoảng chờ cho con phản hồi.
Ví dụ, khi con đẩy xe, mẹ nói “Xe chạy nhanh quá” hoặc “Xe vào nhà rồi”, thay vì kiểm tra tên và màu xe liên tục. Con có thể đáp bằng lời, âm thanh, cử chỉ hoặc hành động chơi.
Làm mẫu câu phù hợp với điều con muốn diễn đạt
Khi đã có cơ sở hiểu ý con, bố mẹ có thể đưa ra lời mẫu ngắn, tự nhiên, phù hợp với khả năng hiện tại. Nếu con đưa chiếc hộp khó mở và dùng một câu quen thuộc để nhờ giúp, mẹ có thể nói mẫu “Mở hộp giúp con”, rồi hỗ trợ mở hộp.
Không cần yêu cầu con nói lại ngay mới được giúp đỡ. Hướng dẫn của The Hanen Centre khuyến khích người lớn quan sát, lắng nghe, chờ và đưa lời mẫu sát với thông điệp của trẻ. Đây là gợi ý tương tác, cần điều chỉnh theo từng con.
Bổ sung phương tiện giao tiếp khi cần
Nếu lời nói chưa đáp ứng nhu cầu, chuyên viên có thể cân nhắc cử chỉ, tranh hoặc công cụ giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC). Trẻ có thể vừa nói, vừa chỉ hình “giúp con” hoặc “nghỉ” để người khác hiểu rõ hơn.
Theo ASHA về AAC, những phương tiện này có thể bổ sung cho lời nói hiện có. Việc lựa chọn cần dựa trên nhu cầu, khả năng và môi trường sử dụng của trẻ.
Gia đình nên thống nhất với chuyên viên những mục tiêu cụ thể và cách phản hồi tại nhà. Bài viết về phối hợp giữa phụ huynh và chuyên viên sẽ giúp bố mẹ tổ chức việc trao đổi này.
Đánh giá tiến bộ bằng khả năng giao tiếp thực tế
Một tổng quan hệ thống của Blackburn và cộng sự (2023) xem xét 15 nghiên cứu can thiệp nhại lời ở trẻ tự kỷ. Nhóm tác giả ghi nhận chất lượng nghiên cứu rất thấp, cách định nghĩa và đo lường thiếu nhất quán, khiến việc rút ra khuyến nghị lâm sàng về các can thiệp này gặp hạn chế.
Do đó, số lần nhại lời giảm chưa đủ để chứng minh trẻ giao tiếp tốt hơn. Khi theo dõi, gia đình và chuyên viên cần xem con có chủ động yêu cầu, từ chối, nhờ giúp đỡ, chia sẻ và được người khác hiểu rõ hơn hay không.
Ví dụ, mục tiêu có thể là con biết yêu cầu giúp đỡ khi cần bằng lời hoặc tranh, với mức gợi ý giảm dần. Mục tiêu này gắn trực tiếp với một nhu cầu trong cuộc sống của con.
Tư vấn hỗ trợ giao tiếp tại AKey Academy
Nếu trẻ thường nhại lời và gặp khó khăn khi diễn đạt nhu cầu, phụ huynh có thể tìm hiểu âm ngữ trị liệu tại AKey Academy để được tư vấn hướng đánh giá và hỗ trợ phù hợp.
Khi trao đổi, bố mẹ có thể mang theo vài ví dụ hoặc video ngắn về cách con giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày.
AKey Academy
Trụ sở chính: 110/21 Ông Ích Khiêm, Phường Hòa Bình, TP.HCM.
Hotline/Zalo: 0939 31 30 33.
Tài liệu tham khảo
- American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Autism and autism spectrum disorder. ASHA Practice Portal. https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/autism/
- American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Augmentative and alternative communication. ASHA Practice Portal. https://www.asha.org/practice-portal/professional-issues/augmentative-and-alternative-communication/
- Blackburn, C., Tueres, M., Sandanayake, N., Roberts, J., & Sutherland, R. (2023). A systematic review of interventions for echolalia in autistic children. International Journal of Language & Communication Disorders, 58(6), 1977–1993. https://doi.org/10.1111/1460-6984.12931
- Lowry, L. (2018, November 4). Helping children who use echolalia. The Hanen Centre. https://www.hanen.org/information-tips/helping-children-who-use-echolalia
- Xie, F., Pascual, E., & Oakley, T. (2023). Functional echolalia in autism speech: Verbal formulae and repeated prior utterances as communicative and cognitive strategies. Frontiers in Psychology, 14, Article 1010615. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1010615
